Home › Medisch › Bijwerkingen hormoontherapie

Bijwerkingen hormoontherapie

Hormoontherapie bij transgenderpersonen is geen aanvulling op een tekort, maar levenslange farmacologische omschakeling van een gezond hormoonsysteem. Daarmee komen substantiële bijwerkingen en risico's, deels goed gedocumenteerd, deels onvoldoende onderzocht. Geïnformeerde besluitvorming vraagt om een eerlijke beschrijving van wat we weten — en wat niet.

Bijwerkingen van oestrogeentherapie

• Trombose en longembolie: verhoogd risico, vooral bij orale toediening; ook verhoogd bij roken, overgewicht of stollingsstoornissen.
• Cardiovasculaire effecten: bloeddruk- en lipidenveranderingen; recente cohortstudies tonen een verhoogd cardiovasculair morbiditeit en mortaliteit bij transvrouwen op langere termijn.
• Leverbelasting: vooral bij orale toediening (first-pass-effect).
• Borstkanker: bij langdurig gebruik mogelijk verhoogd risico, vergelijkbaar met postmenopauzale HRT (Asscheman et al.; De Blok et al. 2019).
• Prolactinoom: hyperprolactinemie en in zeldzame gevallen prolactinoom (hypofysetumor).
• Stemming: stemmingswisselingen, depressie of juist verbetering — zeer individueel.
• Botdichtheid: na orchiectomie zonder adequate oestrogeensubstitutie risico op osteoporose.

Bijwerkingen van anti-androgenen

• Cyproteronacetaat: bij langdurig gebruik en hogere doseringen geassocieerd met meningeoom (goedaardige hersentumor). De EMA heeft hierover een waarschuwing uitgevaardigd; lagere doseringen en kortere kuren worden aanbevolen.
• Bicalutamide: hepatotoxiciteit; minder onderzocht bij transgenderindicatie dan bij prostaatkanker.
• Spironolacton: hyperkaliëmie, beïnvloeding van nierfunctie en bloeddruk.
• GnRH-analogen (bij volwassenen ingezet ter testosteronsuppressie): botverlies, stemmingseffecten.

Bijwerkingen van testosterontherapie

• Erytrocytose: te hoge hematocriet; verhoogt tromboserisico aanzienlijk en vereist monitoring.
• Cardiovasculair: ongunstige verschuiving in lipidenprofiel (HDL daalt, LDL stijgt). Langetermijnconsequenties bij transmannen onvoldoende onderzocht.
• Acne en huidproblemen: regel, soms ernstig.
• Androgene haaruitval: bij genetische aanleg versneld.
• Vaginale atrofie: bij langdurig gebruik dunner, droger en kwetsbaarder slijmvlies, met klachten en mogelijk verhoogde infectiekans.
• Lever: belasting bij sommige toedieningsvormen.
• Slaap- en agressiepatronen: prikkelbaarheid, slechter slapen komt voor, met name na injecties.
• Effecten op baarmoeder en eierstokken: onvoldoende lange-termijndata over carcinogeen risico bij chronische testosteronblootstelling.

Kankerrisico's

Langetermijnstudies naar kankerrisico's bij hormoontherapie zijn beperkt en grotendeels gebaseerd op kleine, vroege cohorten. Aandachtspunten: borstkanker bij transvrouwen (mogelijk verhoogd), prostaat (testosteron-onderdrukking is beschermend, maar niet absoluut), en endometrium- en ovariumcarcinoom bij transmannen met behoud van baarmoeder en eierstokken. De Cass Review (2024) wijst op het systematische gebrek aan adequate langetermijnmonitoring.

Wat we niet goed weten

Belangrijke kennislacunes:

• Cardiovasculaire morbiditeit en mortaliteit na 20+ jaar hormoontherapie.
• Kankerincidentie in alle weefsels (borst, prostaat, baarmoeder, lever).
• Effecten op cognitieve veroudering.
• Botgezondheid bij staken zonder gonaden.
• Psychisch welbevinden bij detransitioners die hormonen staken na langdurig gebruik — een onderbelichte groep.

Belang van monitoring

Jaarlijkse controle is een ondergrens: bloedonderzoek (hematocriet, lever, lipiden, hormoonspiegels, prolactine), bloeddruk, cardiovasculaire risicobeoordeling, screening op kanker (mammografie, prostaat) volgens de overeenkomstige sekse-gebaseerde richtlijnen. Bij zelfmedicatie ontbreekt dit en zijn risico's substantieel hoger.