Home › Medisch › Hormoontherapie

Hormoontherapie

Bij genderbehandelingen worden kruislings geslachtshormonen toegediend om het lichaam in de richting van het andere geslacht te veranderen. Dat is geen aanvulling op een tekort, zoals bij endocriene aandoeningen, maar farmacologische omschakeling van een gezond hormoonsysteem. De gevolgen zijn ingrijpend, deels onomkeerbaar, en levenslange medicatie is in vrijwel alle gevallen nodig.

Feminiserende hormoontherapie

Transvrouwen en sommige non-binaire personen krijgen oestrogeen, meestal in combinatie met een anti-androgeen (cyproteronacetaat, bicalutamide of spironolacton) om testosteron te onderdrukken. Gevolgen zijn onder meer borstvorming, vetherverdeling, vermindering van spiermassa, afname van erectiele functie en van zaadproductie. Stem en skelet veranderen niet meer; lichaamslengte, schouderbreedte en handen blijven mannelijk.

Borstvorming en zaadcelschade kunnen permanent zijn. Na verwijdering van de testikels (orchiectomie) is levenslange oestrogeensubstitutie nodig om botverlies en andere gevolgen van een hormoonloze toestand tegen te gaan.

Masculiniserende hormoontherapie

Transmannen krijgen testosteron via injectie, gel of pleister. Stem verdiept zich, beharing op gezicht en lichaam neemt toe, de clitoris vergroot, menstruatie stopt meestal, vetverdeling verschuift en spiermassa neemt toe. Stemverdieping, beharing en clitorisvergroting zijn permanent. Borstweefsel verdwijnt niet door testosteron; daarvoor is een mastectomie nodig.

Bij langdurig gebruik kan de eigen geslachtshormoonproductie verminderen of stoppen. Na verwijdering van eierstokken is levenslange testosteronsubstitutie nodig.

Indicatie en toegang

In Nederland start hormoontherapie bij volwassenen na een diagnostisch traject in een gespecialiseerd centrum (Amsterdam UMC, Radboudumc). Door enorme wachttijden en de uitbreiding via huisartsgestuurde zorg en buitenlandse aanbieders is het diagnostische voortraject in de praktijk soms beperkt. Zelfmedicatie via internet komt voor en is medisch riskant. Zie wachttijden en zorgtraject.

Effectiviteit: wat weten we, en wat niet?

Studies naar psychisch welbevinden na hormoontherapie laten op groepsniveau vaak positieve resultaten zien, maar de methodologische kwaliteit is over de hele linie zwak: kleine groepen, korte follow-up, hoge uitval, geen controlegroep, en uitkomstmaten die sterk leunen op zelfrapportage van een gemotiveerde groep.

De Cass Review (2024) beoordeelde nagenoeg alle bewijs voor hormoontherapie bij jongeren als 'low' of 'very low quality'. Vergelijkbare conclusies trokken de Zweedse SBU en de Finse COHERE. Voor volwassenen is het bewijs iets steviger, maar langetermijnstudies (>10-20 jaar) zijn schaars. Dat is medisch ongewoon voor een behandeling die in de praktijk levenslang wordt voortgezet.

Risico's

Oestrogeen verhoogt het tromboserisico (vooral oraal), beïnvloedt het cardiovasculaire risicoprofiel, kan de leverfunctie belasten en is bij langdurig gebruik mogelijk gelinkt aan borstkanker. Cyproteronacetaat is geassocieerd met meningeoom. Testosteron veroorzaakt erytrocytose (verhoogt tromboserisico), kan het cholesterolprofiel ongunstig beïnvloeden en geeft vaginale atrofie. Voor beide hormonen geldt: levenslang doseren, levenslang monitoren. Zie bijwerkingen hormoontherapie.

Internationale beleidsomslag

Zweden, Finland, Noorwegen, Denemarken en het VK hebben sinds 2020 de toegang tot hormonen voor minderjarigen aangescherpt of beperkt tot onderzoeksverband. Zij baseren zich op systematische evidence-reviews die concluderen dat de baten bij jongeren onvoldoende zijn aangetoond om de risico's te rechtvaardigen. Nederland heeft een vergelijkbare evaluatie nog niet gepubliceerd.