Dómarinn sem síðasti mælikvarðinn — og leiðbeiningarnar sem lagalegt skálkaskjól

Í pólitískri umræðu um heilbrigðisþjónustu fyrir transfólk kemur eitt hugtak sífellt aftur upp: læknisfræðilegt og siðferðilegt. Þingmenn tala um það, stjórnendur heilbrigðisþjónustunnar vísa til þess og nefndir eru nefndar eftir því. En hvað kjarninn í hinu læknisfræðilega og siðferðilega felst í raun — hver verður fyrir skaða, hvernig sá skaði verður til og hver ber ábyrgð á honum — er enn áberandi óljóst. Umræðan snýst í kringum orðin án þess að snerta innihaldið.

Leiðbeiningarnar sem mælikvarði á vandaða heilbrigðisþjónustu

Í hollenskum læknisrétti gildir einföld meginregla: heilbrigðisstarfsmaður sinnir starfi sínu af kostgæfni ef hann fylgir gildandi faglegum staðli. Sá staðall ræðst af leiðbeiningum — í þessu tilviki Dutch Protocol, WPATH-stöðlunum um heilbrigðisþjónustu og leiðbeiningum fagfélaganna. Geðlæknir, innkirtlafræðingur eða skurðlæknir sem starfar samkvæmt þessum leiðbeiningum hefur, lagalega séð, gert það sem með sanngirni mátti ætlast til af honum.

Það hljómar hughreystandi. Hið gagnstæða er raunin. Því vandinn liggur í leiðbeiningunum sjálfum. Cass-úttektin (2024) komst að þeirri niðurstöðu að vísindalegur grundvöllur kynþroskablokka og kynhormóna af öðru kyni fyrir ólögráða væri „óvenju veikur“. Svíþjóð, Finnland og Noregur komust að sömu niðurstöðu og endurskoðuðu stefnu sína. Leiðbeiningarnar sem hollenskir heilbrigðisstarfsmenn fylgja eru ekki afrakstur traustra vísindalegra gagna — þær eru afrakstur samkomulags innan starfsgreinar sem hefur árum saman vart sætt utanaðkomandi gagnrýnu mati.

Þversögn réttarsalarins

Ímyndum okkur að röð mála verði höfðuð eftir fimm ár. Ungt fólk sem fékk meðferð sem unglingar heldur því fram að heilbrigðisþjónustan hafi verið óábyrg. Að efasemdir þess hafi ekki verið teknar alvarlega. Að ekki hafi verið rætt um aðra valkosti. Að óafturkræfar aðgerðir hafi verið framkvæmdar þrátt fyrir að vísindalegur grundvöllur væri ekki fyrir hendi.

Dómarinn metur málið. Gegn hverju? Gegn þeim faglega staðli sem gilti þegar meðferðin fór fram. Og sá staðall var: Dutch Protocol, WPATH og leiðbeiningar fagfélaganna. Heilbrigðisstarfsmaðurinn fylgdi leiðbeiningunum. Dómarinn kemst að þeirri niðurstöðu: starfað var samkvæmt gildandi staðli. Engin bótaábyrgð.

Leiðbeiningarnar sem gerðu skaðann mögulegan eru um leið frípassinn fyrir þann sem olli honum. Þetta er eins fáránlegt og hugsast getur — en lagalega rétt.

Hvað þetta þýðir fyrir stjórnmálin

Þingmenn sem tala um „læknisfræðilegt og siðferðilegt“ án þess að nefna þetta fyrirkomulag missa af kjarnanum. Spurningin er ekki hvort heilbrigðisþjónusta fyrir transfólk sé siðferðileg í óhlutbundnum skilningi. Spurningin er hvort leiðbeiningarnar sem heilbrigðisstarfsmenn vísa til standist gagnrýna skoðun — og hvort stjórnmálamenn séu tilbúnir að segja það upphátt, jafnvel þótt það feli í sér að núverandi staðall sé ófullnægjandi.

Svo lengi sem leiðbeiningarnar eru ekki dregnar í efa er heilbrigðisstarfsmaðurinn ekki dreginn í efa. Og svo lengi sem heilbrigðisstarfsmaðurinn er ekki dreginn í efa situr sjúklingurinn sem varð fyrir skaða eftir — lagalega, fjárhagslega og félagslega.

Hneykslið sem fær ekkert nafn

Hneykslið felst ekki í því að heilbrigðisstarfsmenn hafi brotið reglurnar. Hneykslið felst í því að reglurnar sjálfar voru gallaðar, að það hafi legið fyrir í mörg ár samkvæmt alþjóðlegum úttektum og að stjórnmálamenn viti þetta en þori ekki að takast á við leiðbeiningarnar, því það myndi þýða að heilbrigðisþjónusta hafi árum saman verið veitt á ófullnægjandi vísindalegum grundvelli.

Þetta er ekki læknisfræðilegt og siðferðilegt álitaefni í óhlutbundnum skilningi. Þetta er áþreifanlegt lagalegt og pólitískt vandamál með raunverulegum fórnarlömbum. Að lokum kemur dómstóllinn að málinu. Spurningin er hvort stjórnmálamenn geti þá enn sagt að þeir hafi ekki séð þetta fyrir.