Er transhyggja eins konar samfélagslegur heilaþvottur?

Ímyndaðu þér að þú sért fjórtán ára, finnir að þú sért öðruvísi en allir hinir og vitir ekki alveg hvað það þýðir. Áður fyrr hefðirðu kannski heyrt: „Þú ert bara viðkvæm manneskja.“ Nú færðu aðra skýringu. Skýringu með orðum á borð viðkynmisræmi og ótvíkynja. Orð sem voru ekki til áður en eru nú alls staðar.

Ég dreg ekki í efa að transsjálfsmynd sé til. Það sem veldur mér áhyggjum er annað: hvað gerir þetta tungumál við fólk sem er í raun bara ringlað?

Byrjum á samkynhneigða manninum sem skammast sín

Einstaklingur sem hefur samkynhneigðar tilfinningar en upplifir þær sem eitthvað sem má ekki vera til, vegna trúar, uppeldis eða félagslegs þrýstings, flækist í skömm. Sú skömm nagar. Hún rekur fólk út í sjálfshatur og stundum lengra. Við þekkjum þetta mynstur. Lausnin sem við fundum var ekki að breyta manneskjunni heldur að fjarlægja fordómana.

En hvað með þetta: Barn sem finnur að það sé öðruvísi, leikrænna, mýkra og falli ekki að því sem ætlast er til, elst upp í umhverfi sem segir: ef þér líður öðruvísi ertu kannski í röngum líkama.Er það frelsi? Eða er þetta annars konar þvingun?

Orð skapa veruleika

Fyrir tuttugu árum var nútímamerking orðsins „trans“ varla hluti af almennu orðfæri. Fólk sem glímdi við kynjarugling leitaði að öðrum orðum og öðrum leiðum. Stundum fann það frið. Stundum leið því illa, en þá vegna höfnunar utan frá en ekki vegna tilfinninganna sjálfra.

Nú er til tilbúinn rammi. Fyrir marga er hann lausn. En fyrir aðra virkar ramminn eins og trekt. Ef fyrsta svarið við ruglingi er alltaf: þá ertu líklega trans, hverfa allar aðrar skýringar úr sjónmáli. Og þar með einnig aðrar leiðir út.

Skömmin snýst við

Óbeinu skilaboðin í ákveðnum hópum eru: „Ef þú finnur þetta en viðurkennir það ekki, þá svíkurðu sjálfa þig.“ Þetta ferli er í grundvallaratriðum það sama og samkynhneigðir urðu áður fyrir. Nú hefur stefnan bara snúist við.

Áður: þú ert samkynhneigður en mátt ekki vera það — skömm — sjálfseyðing.
Nú, í sumum tilvikum: þú ert ringlaður en verður að vera trans — skömm yfir efasemdum — skyndiákvarðanir með óafturkræfum afleiðingum.

Þetta er ekki bara kenning. Frá löndum þar sem meðferðartíðni hefur hækkað verulega berast einnig sögur af ungu fólki sem sér eftir transferli sem gekk of hratt, eftir að árin hafa liðið.

Þú mátt ekki vera með hanakamb. En karl í kvenfatnaði má það.

Það er enn eitthvað skakkt við þessa umræðu, eitthvað sem fáir segja upphátt. Þú mátt gera grín að manneskju með hanakamb. Þú mátt ekki ráða hana í starf. En ekki karl í kvenfatnaði: hann nýtur lagalegrar verndar. Samt eru bæði dæmi um sjálfsmyndartjáningu. Hvers vegna hlýtur annar fulla samfélagslega refsingu en hinn fulla réttarvernd?

Svarið felst í því hvernig hugtakið umbreytingarmeðferð hefur verið víkkað. Upphaflega snerist það um tilraunir til að meðhöndla samkynhneigð burt — og það var réttilega bannað. Nú hefur hugtakið verið víkkað út yfir kynvitund. En ekki yfir tónlistarlega sjálfsmynd. Ekki yfir trúarlega sjálfsmynd. Aðeins yfir kyn. Þetta val er ekki hlutlaust. Það hefur víðtækar afleiðingar fyrir meðferðaraðila, foreldra og heilbrigðisstarfsfólk sem þorir að fylgja efasemdum eftir án þess að beina fólki strax í átt að transferli.

Það sem situr eftir er eins konar dýrkun á verndaðri dýrategund: einni sjálfsmyndarflokkun er girt svo rækilega með lögum og bannorðum að jafnvel varfærnasta gagnrýna spurningin telst árás. Lögin gegn umbreytingarmeðferð eru nýjasta dæmið um þetta. Þau eru vel meint, en í reynd eru þau lög sem gera efasemdir refsiverðar og þagga niður í meðferðaraðilum.

Þetta er ekki árás á trans fólk

Fólk sem kemst að þeirri niðurstöðu eftir langa umhugsun að transferli sé rétta leiðin á fullan rétt á því. Það er ekki til umræðu hér.

Það sem ég gagnrýni er kerfið í kringum þetta. Hraðann, tungumálið og þrýstinginn. Hvernig efasemdir hafa breyst úr einhverju sem tilheyrir ferlinu í eitthvað sem þarf að leiðrétta.

Í nafni frelsunar erum við að byggja nýtt búr. Þeim sem efast er ekki leyft að efast. Þeir sem bíða eru hvattir áfram. Þeir sem veita stuðning án þess að stýra eiga á hættu að missa starfsleyfi sitt. Þetta er ekki framfarastefna. Þetta er einfaldlega annars konar þvingun, með vinalegra yfirbragði.