Mastectomie
Mastectomie in de context van genderzorg — vaak "top surgery" genoemd — is de chirurgische verwijdering van gezonde borsten bij biologische vrouwen, met het doel een mannelijk ogende borstkas te creëren. De ingreep wordt gevraagd door transmannen en non-binaire personen, in toenemende mate ook door minderjarige meisjes. Het is volledig onomkeerbaar.
Technieken
Bij kleinere borsten wordt een periareolaire of "keyhole"-techniek gebruikt, met kleinere littekens rond de tepelhof. Bij grotere borsten is de "double incision"-techniek standaard: twee horizontale snedes onder elke borst, waarbij het volledige borstweefsel wordt verwijderd en de tepels als vrije huidtransplantaten worden teruggeplaatst. Bij deze techniek wordt de bloedtoevoer naar de tepel volledig onderbroken; de tepel hecht zich opnieuw aan zoals een huidtransplantaat dat doet.
Wat verloren gaat, blijvend
De ingreep verwijdert het melkkliereweefsel volledig. De gevolgen zijn permanent en omvatten onder meer:
- Onmogelijkheid tot borstvoeding. Na mastectomie kan in de toekomst geen kind ooit aan de borst worden gevoed. Voor minderjarigen die deze beslissing nemen voordat zij überhaupt een kinderwens kunnen overzien, is dit een verlies dat permanent buiten hun bereik wordt geplaatst.
- Tepelsensatie: bij de double-incisietechniek met vrije transplantatie van de tepel raakt de erogene en tactiele sensatie van de tepel in de meeste gevallen blijvend verloren of sterk verminderd. Ook bij andere technieken kan sensatie afnemen.
- Huidsensatie: doofheid of veranderde sensatie van de borstkashuid is gangbaar en deels permanent.
- Cosmetische gevolgen: zichtbare horizontale littekens onder de borstkas (double incision), hondoor-effect, asymmetrie, contour-irregulariteiten, hyper- of hypopigmentatie, en in een deel van de gevallen verlies van getransplanteerde tepelweefsel door necrose.
- Complicaties: hematoom, seroom, infectie, vertraagde wondgenezing, wondnaadproblemen, hypertrofische littekens of keloïdvorming.
Mastectomie bij minderjarigen
In Nederland wordt mastectomie ook bij minderjarigen uitgevoerd, soms vanaf 16 jaar, in sommige internationale klinieken nog jonger. Dat is een fundamentele kwestie. Een 14- of 16-jarige meisje:
- kan de impact van blijvend verlies van borstvoedingscapaciteit op een toekomstig moederschap niet realistisch overzien;
- bevindt zich in een levensfase waarin de eigen identiteit, seksualiteit en lichaamsbeeld nog volop in ontwikkeling zijn;
- heeft vaak comorbide problematiek — autismekenmerken, eetstoornissen, sociale angst, trauma — die in een snel medisch traject onderbelicht blijft;
- heeft bovendien in de meeste gevallen geen langdurig stabiele, persisterende dysforie sinds de vroege jeugd doorlopen — wat het oorspronkelijke Dutch Protocol nog wel als criterium hanteerde.
De Cass Review (2024) adviseerde uitdrukkelijke terughoudendheid bij chirurgie bij minderjarigen, gezien de irreversibiliteit en het ontbreken van robuust langetermijnonderzoek. Verschillende Europese landen (VK, Zweden, Finland) hebben dit advies overgenomen. In Nederland is die terughoudendheid in beperkte mate doorgevoerd.
Informed consent bij minderjarigen is problematisch
Informed consent veronderstelt dat de patiënt de aard, de gevolgen en de alternatieven van een ingreep begrijpt en kan afwegen. Bij minderjarigen is dat structureel beperkt: de prefrontale cortex, betrokken bij langetermijnafweging, is nog in ontwikkeling tot circa 25 jaar. Een tiener kan rationeel begrijpen dat borstvoeding onmogelijk wordt; emotioneel en biografisch is dat verlies pas reëel als er sprake is van eigen kinderwens — een fase die jaren later komt. Het ondertekenen van een document maakt de instemming niet werkelijk geïnformeerd in volwassenpsychologische zin.
Spijt en detransitie
Spijtcijfers worden in oudere onderzoeken laag gerapporteerd, maar die studies hebben grote methodologische tekortkomingen: korte follow-up, hoge loss-to-follow-up, en doelgroepen die niet representatief zijn voor de huidige cohort (overwegend tienermeisjes na 2015). Verhalen van detransitioners die hun borsten hebben laten verwijderen — vaak jonge vrouwen die het later zien als een onomkeerbare keuze gemaakt in een fase van psychisch lijden — nemen toe. Zie ook Detransitie.
Vergoeding in Nederland
Mastectomie als onderdeel van genderzorg wordt vergoed uit de basisverzekering in erkende centra. Wachttijden variëren.