Home › Medisch › Phalloplastiek

Phalloplastiek

Phalloplastiek is de chirurgische constructie van een penis uit lichaamseigen weefsel, in meerdere operatiefasen, doorgaans gevolgd door biologische vrouwen die als transman leven. Het is technisch een van de meest complexe plastisch-chirurgische trajecten die bestaan, met een hoog complicatiepercentage en hoog aantal noodzakelijke vervolgoperaties. Het eindresultaat is geen functionele penis in biologische zin — er is geen spontane erectie, geen zaadproductie, geen reproductief vermogen — maar een neopenis met variabele cosmetische en functionele uitkomsten.

Technieken en donorlocaties

De meest gebruikte techniek is de radiale onderarm-flap (radial forearm free flap, RFF). Hierbij wordt een groot stuk huid en onderhuids weefsel van de onderarm verwijderd, inclusief bloedvaten en zenuwen, en op de schaamstreek aangesloten. Een alternatief is de anterolaterale dijflap (ALT) of een rugflap (MLD). Elke methode laat een groot litteken op de donorlocatie achter — bij RFF is dat een opvallend, levenslang zichtbaar litteken op de onderarm dat regelmatig wordt herkend als phalloplastiek-litteken.

Donor-site morbiditeit

Het wegnemen van een groot stuk weefsel uit arm of dij is geen kleine ingreep. Mogelijke gevolgen zijn: blijvende kracht- en sensatievermindering in arm of been, beperkte handfunctie (bij RFF), chronische pijn op de donorlocatie, gevoeligheid voor temperatuur of druk, lymfeproblemen en cosmetisch zeer zichtbaar litteken. Bij ALT-techniek is het litteken minder zichtbaar maar het verwijderde weefsel groter; bij RFF is het litteken juist heel zichtbaar.

Hoge complicatie- en re-operatiecijfers

Phalloplastiek kent een van de hoogste complicatiepercentages binnen de chirurgie. Uit grote series volgt dat:

• Urethrale stricturen (vernauwingen in de aangelegde urethra) komen voor bij grofweg een derde tot de helft van de patiënten en vereisen vrijwel altijd vervolgchirurgie.
• Urethrale fistels (lekkages waardoor urine via de huid ontsnapt) zijn eveneens veelvoorkomend; reparatie is moeilijk en vaak meerdere ingrepen vergend.
• Flap-necrose (gedeeltelijke of volledige afsterving van de aangelegde schacht) is een gevreesde complicatie, waarvan het totale verlies van de neopenis een mogelijk gevolg is.
• Infecties, hematomen, wonddehiscentie komen frequent voor.
• Erectieprothesen, vereist voor penetratieve seks, hebben een hoge faalkans en moeten regelmatig worden vervangen.
• Re-operaties: het is normaal dat een patiënt na de eerste constructie nog meerdere correctie-, urethrareconstructie- en protheseplaatsing-ingrepen ondergaat. Drie tot zes operaties is geen uitzondering.

Fasen en duur

Een phalloplastiek-traject bestaat doorgaans uit twee tot vier geplande operatiefasen, met intervallen voor herstel. Inclusief revisies kan het complete traject vier tot zes jaar of langer duren. Dat is een aanzienlijke beslaglegging op het leven van de patiënt.

Sensatie en seksualiteit

Tactiele en erogene sensatie wordt geprobeerd te herstellen door zenuwen van de flap aan te sluiten op zenuwen in de schaamstreek. Resultaten zijn variabel. Sommige patiënten rapporteren goede sensatie, anderen weinig of geen. Seksuele functie vereist vrijwel altijd een erectieprothese; spontane erectie is biologisch niet mogelijk.

Onvruchtbaarheid en onomkeerbaarheid

De ingreep gaat meestal samen met (of volgt op) hysterectomie en eventueel oöforectomie, met definitief verlies van fertiliteit. Phalloplastiek zelf is onomkeerbaar: de neopenis kan worden verwijderd, maar de oorspronkelijke anatomie kan niet worden hersteld.

Metoidioplastiek als minder ingrijpend alternatief

Metoidioplastiek maakt gebruik van de door testosteron vergrote clitoris. Het resultaat is een kleine penis met eigen sensatie, doorgaans zonder mogelijkheid tot penetratieve seks. Complicatiecijfers zijn aanmerkelijk lager dan bij phalloplastiek, en de donor-site morbiditeit ontbreekt. Voor wie staand plassen het primaire doel is, kan dit volstaan.

Vergoeding

In Nederland uitgevoerd in het Amsterdam UMC, vergoed uit de basisverzekering binnen het genderzorgtraject. Wachttijden zijn aanzienlijk. Zie ook Wachttijden en zorgtraject, Detransitie en Cass Review.