Heim › Lagalegt › Ályktanir SÞ um kyn

Ályktanir SÞ um kyn

Sameinuðu þjóðirnar hafa í gegnum Mannréttindaráðið og Allsherjarþingið samþykkt nokkrar ályktanir sem varða ofbeldi og mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar (SOGI). Þessar ályktanir eru ekki lagalega bindandi og — ólíkt því sem stundum er gefið í skyn í stefnumótunarskjölum í Hollandi — ríkir engin alþjóðleg samstaða um hugtakið „kyn“ eða viðurkenningu á „kynvitund“ sem vernduðum grundvelli. Umræða SÞ um kyn er pólitískt umdeild og atkvæðagreiðslur í Genf og New York endurspegla það.

Stutt yfirlit yfir kerfi SÞ

Viðkomandi stofnanir eru:

• Mannréttindaráðið (Human Rights Council, HRC): Milliríkjastofnun sem samþykkir ályktanir og lætur vinna skýrslur.
• Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi (OHCHR): Skrifstofan sem stundar rannsóknir og gefur út skýrslur.
• Allsherjarþingið: Meginvettvangurinn þar sem víðtækar yfirlýsingar eru samþykktar.
• Sáttmálanefndir: Eftirlitsstofnanir með sáttmálum á borð við ICCPR og CEDAW.

Mikilvægar ályktanir Mannréttindaráðsins

Ályktun 17/19 frá 2011 var fyrsta ályktun SÞ sem vakti sérstaklega athygli á mannréttindabrotum á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar. Ályktunin var samþykkt með 23 atkvæðum gegn 19, en þrjú ríki sátu hjá — sannarlega ekki yfirgnæfandi meirihluti. Síðari ályktanir (27/32 árið 2014 og 32/2 árið 2016) komu á fót embætti óháðs sérfræðings um SOGI og framlengdu umboð þess. Í hvert sinn voru þær samþykktar með naumum mun og verulegri andstöðu frá aðildarríkjum í Afríku, Asíu og íslömskum ríkjum. Umboð óháða sérfræðingsins um SOGI er ekki ákvæði í alþjóðasamningi og í grundvallaratriðum er hægt að afturkalla það.

Nánari upplýsingar er að finna á vef OHCHR.

Deilurnar um „kyn“ í skjölum SÞ

Orðið „kyn“ er pólitískt hlaðið í orðræðu SÞ. Við samningaviðræður um ráðstefnuyfirlýsingar skapast árlega miklar deilur um merkingu þess. Tvær afstöður takast á:

• Túlkun þar sem „kyn“ vísar einungis til félagslegrar víddar karla og kvenna — í reynd samheiti við „líffræðilegt kyn“ í félagsfræðilegu samhengi. Þessi túlkun var meira að segja sérstaklega fest í sessi af Allsherjarþingi SÞ við samþykkt Rómarsamþykktarinnar árið 1998: „the term "gender" refers to the two sexes, male and female, within the context of society.“
• Víðtækari túlkun þar sem „kyn“ nær einnig yfir „kynvitund“ óháð líffræðilegu kyni. Þessi afstaða er sett fram af vestrænum ríkjum, frjálsum félagasamtökum og óháða sérfræðingnum um SOGI, en verulegur hluti aðildarríkja SÞ fellst ekki á hana.

Rússneska sambandsríkið, ýmis ríki í Afríku og Asíu og Páfagarður tala ítrekað fyrir því að hin þrönga skilgreining verði áréttuð. Í samhengi CEDAW er einnig ákveðin togstreita: Sáttmálinn verndar „konur“, sem ýmis ríki túlka þannig að átt sé eingöngu við líffræðilegt kyn, en nefnd CEDAW beitir víðtækari túlkun í almennum tilmælum sínum.

Kvenréttindi og hugtakið „kyn“

Mikilvæg gagnrýni sem lítið hefur verið fjallað um í Hollandi kemur úr röðum femínista. Þegar „kyn“ fór smám saman að ná yfir „kynvitund“ í samhengi SÞ urðu gögn og réttindi sem áður beindust að „konum“ (í merkingunni líffræðilegt kyn) hugtakalega óskýrari. Fjöldi femínískra fræðimanna og samtaka (DBT, Women's Declaration International og fjölmargir skýrslugjafar í samhengi CEDAW) bendir á að nákvæm hugtakanotkun sé nauðsynleg til að hægt sé að takast á við til dæmis limlestingu á kynfærum kvenna, mæðradauða, ólaunaða umönnunarvinnu og kynferðislegt ofbeldi á samræmdan hátt.

Óháði sérfræðingurinn um SOGI

Óháði sérfræðingurinn um SOGI skilar árlega skýrslum til Mannréttindaráðsins og Allsherjarþingsins. Embættið er umdeilt; við hverja framlengingu umboðsins eru lagðar fram tillögur um að leggja það niður, ávallt með umtalsverðri andstöðu. Sum ríki líta á efnislegt framlag sérfræðingsins sem tillögur að stefnumótun fremur en túlkun mannréttinda.

Sáttmálanefndir

Sáttmálanefndir á borð við Mannréttindanefndina (ICCPR) og CEDAW-nefndina gefa ríkjum tilmæli. Þessar „concluding observations“ eru ekki bindandi, en þeim er lýst sem viðurkenndri túlkun. Nokkur ríki, þar á meðal Bandaríkin og Bretland, hafa lýst yfir skýrum andmælum gegn túlkunum sem víkka upphaflegan texta sáttmálanna.

Holland og SÞ

Holland greiddi atkvæði með ályktunum um SOGI og leggur fjárhagslegt framlag til umboðs óháða sérfræðingsins um SOGI. Jafnframt fær Holland sjálft tilmæli frá sáttmálanefndum, til dæmis um stöðu kvenna á vinnumarkaði og ofbeldi gegn konum — svið þar sem blöndun „líffræðilegs kyns“ og „kyns“ í opinberri tölfræði skapar nú þegar aðferðafræðilega áskorun.