Heim › Hugtök › Sískynjaður

Sískynjaður

„Sískynjaður“ — oft stytt í „cis“ — er hugtak úr kynjafræði sem notað er um fólk þar sem sjálfskilgreind „kynvitund“ samræmist því kyni sem var greint við fæðingu. Hugtakið er umdeilt: gagnrýnendur benda á að það gefi sér það sem það segist lýsa — nefnilega að allir hafi „kynvitund“ óháða líkamanum.

Uppruni og orðsifjar

Forskeytið „cis-“ kemur úr latínu og merkir „þessi megin“, andstætt „trans-“ („hinum megin“). Hugtakið var þróað í kynjafræði frá tíunda áratugnum sem hliðstæða við „transgender“. Fyrsta skráða notkunin í enskum heimildum er eftir Volkmar Sigusch (1991, á þýskumælandi svæði) og Carl Buijs/Dana Defosse (á tíunda áratugnum, á ensku). Í efnafræði hafa hugtökin cis og trans lengi verið notuð til að lýsa sameindabyggingum; yfirfærslan yfir á fólk er myndlíking sem náði víðri útbreiðslu í fræðilegum og aktívistískum skrifum.

Umdeilt hugtak

Hugtakið cis er ekki hlutlaust. Það gefur sér víðara samhengi „kenningarinnar um kynvitund“: þá forsendu að sérhver manneskja hafi innra „kyn“ sem fyrir tilviljun samræmist líkamanum eða ekki. Fyrir þá sem aðhyllast ekki þessa fræðilegu smíð — til dæmis vegna þess að „karl“ og „kona“ séu einfaldlega orð yfir hin tvö líffræðilegu kyn — er „sískynjaður“ óþarft og jafnvel villandi viðbótarhugtak: maður er einfaldlega karl eða kona, ekki „cis“ eitthvað.

Femíníski rithöfundurinn Kathleen Stock (Material Girls, 2021) og fleiri benda á að það að setja merkið „cis“ á alla sem eru ekki trans feli í sér að fólk sé óbeint skuldbundið umdeildum hugmyndafræðilegum ramma. Margar konur mótmæla því að vera kallaðar „cis-konur“, vegna þess að viðbótin gefi í skyn að „kona“ lýsi ekki lengur einfaldlega líkamlegum flokki, heldur aðeins einu af mögulegum „kynjum“. Það hefur hagnýtar afleiðingar fyrir réttindi og úrræði sem byggjast á kyni.

Cis-forréttindi?

Í aktívistískum og fræðilegum hópum er stundum talað um „cis-forréttindi“: meintan ávinning fólks sem skilgreinir sig ekki sem transgender og þarf því ekki að ganga í gegnum vanlíðan vegna kyns síns eða kynleiðréttingu. Gagnrýnendur setja fram mikilvæga fyrirvara. Í fyrsta lagi gefur hugtakið í skyn að það að vera „eðlilegur“ (að líkami og sjálfsmynd fari saman) sé einhvers konar forréttindi — túlkun sem stangast á við þá staðreynd að þetta er einfaldlega mannlegt ástand hjá yfirgnæfandi meirihluta fólks. Í öðru lagi horfir hugtakið fram hjá því að „cis“-fólk — einkum konur, lesbískar konur og drengir með óhefðbundin áhugamál — getur einnig þjáðst vegna strangra kynjaviðmiða.

Hvernig notar maður hugtakið?

Þeir sem geta tekið undir forsendur „kenningarinnar um kynvitund“ geta notað hugtakið sískynjaður sem lýsandi heiti. Þeir sem deila ekki þessum forsendum þurfa ekki að lýsa sjálfum sér þannig — rétt eins og engum er skylt að samþykkja sérhvert fræðilegt merki sem aðrir setja á mann. Í hollenskum fjölmiðlum hefur ítrekað skapast umræða um þetta atriði.

Tengd hugtök úr trans-sviðinu

Hugtakið sískynjaður er í beinni andstöðu við transgender. Hjá trans-fólki er jafnframt gerður greinarmunur eftir stefnu kynleiðréttingar: transkarlkynjað og FTM (frá konu til karls), transkvenkynjað og MTF (frá karli til konu). Skammstöfununum AMAB og AFAB er beitt um það kyn sem var skráð við fæðingu.