Að staðfesta ekki er ekki að valda skaða

Þessi hugmynd er nú orðin alls staðar: sá sem staðfestir ekki sjálfsmynd transfólks veldur því skaða. Sá sem efast gerir illt. Sá sem hugsar öðruvísi upphátt ræðst á það. Þetta hljómar umhyggjusamlega og yfirvegað, og er endurtekið í stefnuskjölum, í skólum, á læknastofum og á samfélagsmiðlum. En það er ekki rétt, og kominn er tími til að einhver segi það hreint út — ekki af hörku, heldur af heiðarleika.

Skoðun er ekki árás

Að valda skaða þýðir að koma einhverjum raunverulega í óhag. Taka eitthvað af honum. Gera honum eitthvað. Að hafa skoðun fellur ekki þar undir. Ekki heldur að spyrja spurningar. Og það að segja hreinskilnislega „ég sé þetta öðruvísi“ alls ekki. Samt er þessu í sífellu ruglað saman við skaða, eins og enginn munur sé á því að berja einhvern og að taka ekki undir með honum.

Á bak við þessa samruna liggur athyglisverð forsenda: að sérhver maður eigi rétt á fullu, skilyrðislausu samþykki allra í kringum sig. Sá réttur er ekki til. Hann hefur aldrei verið til. Enginn á hann — hvorki trúmaðurinn, trúleysinginn, stjórnmálamaðurinn né nágranninn. Við búum með fólki sem hugsar öðruvísi, og þannig á það að vera. Sá sem krefst þess að aðrir deili sannfæringu hans, ella verði þeir sakaðir um „að skaða hann“, biður ekki um virðingu heldur undirgefni.

Og takið eftir hvað þessi krafa gerir í reynd. Hún snýr sönnunarbyrðinni við. Það er ekki sá sem heldur fram einhverju róttæku sem þarf að rökstyðja það, heldur sá sem efast sem þarf að svara fyrir sig. Það er ekki fullyrðingin sem er til umræðu, heldur manneskjan sem tekur ekki undir hana umsvifalaust. Þannig er efnislegum ágreiningi hljóðlega breytt í siðferðilega ásökun — og sá sem er ásakaður kýs oft að þegja fremur en að eiga á hættu að vera stimplaður sem vond manneskja.

Sá sem er ekki með er á móti

Þar liggur kjarni röksemdafærslunnar, og einmitt þar stenst hún ekki skoðun. Ekkert rými er eftir fyrir blæbrigði, efa eða heiðarlega aðra sýn. Sá sem staðfestir ekki umsvifalaust er sjálfkrafa settur í hóp andstæðinganna. Engin málamiðlun, ekkert samtal, engin spurning — aðeins samþykki eða fjandskapur.

En þetta er falskt val. Þú getur samþykkt manneskju fullkomlega og samt hugsað öðruvísi um málið. Þú getur elskað einhvern og samt verið honum rækilega ósammála. Þú getur komið fram við einhvern af virðingu án þess að taka upp heimsmynd hans. Það er ekki mótsögn. Þannig hafa fullorðið fólk einmitt umgengist hvert annað um aldir. Sá sem afmáir þennan greinarmun gerir sérhvern ágreining að siðferðilegu stríði — og missir að lokum hæfileikann til að tala við þann sem hefur ekki þegar verið úrskurðaður hafa rétt fyrir sér.

Þar að auki sker þetta sverð í báðar áttir. Sá sem beitir reglunni „að staðfesta ekki er að valda skaða“ ætti samkvæmt henni einnig að viðurkenna hið gagnstæða: að þvinguð staðfesting geti skaðað þann sem hugsar um málið af einlægni á annan hátt. En þannig virkar þetta aldrei í reynd. Ásökunin beinist alltaf í aðra áttina. Öðrum aðilanum er leyft að upplifa sig særðan og öðlast siðferðilegt vald á grundvelli þess; hinn aðilinn á að þegja og kyngja. Þetta er ekki jafnræðislegt samtal. Þetta er valdatengsl dulbúin sem samúð.

Að staðfesta ekki er ekki það sama og að hafna

Stöðugt er ruglað saman því að staðfesta ekki og því að hafna einhverju með virkum hætti, en þetta eru tveir ólíkir hlutir. Foreldri sem spyr spurninga áður en barn þess tekur óafturkræft skref. Læknir sem rannsakar málið í stað þess að fylgja því gagnrýnislaust. Vinur sem segir hreinskilnislega að hann sé ósammála. Kennari sem tekur ekki strax upp hvert nýtt hugtak. Þetta er ekki hatur. Þetta eru manneskjur sem takast á sinn hátt á við eitthvað sem er þeim nýtt, umfangsmikið eða erfitt að skilja. Þær snúast ekki gegn manneskjunni. Þær hugsa öðruvísi um málið — og það er leyfilegt.

Meira að segja eru spurningar oft einmitt merki um umhyggju. Sá sem lætur sér ekkert um einhvern finnast tekur auðveldlega undir. Það kostar ekkert að fylgja því sem er vinsælt. Sá sem lætur sér hins vegar annt um einhvern þorir stundum að andmæla, einmitt vegna þess að afleiðingarnar skipta máli. Að afgreiða slíka umhyggju sem „skaða“ er ekki aðeins ósanngjarnt, heldur beinlínis öfugsnúið — það refsar þeim sem eru fúsastir til að hugsa málið og umbunar þeim sem fylgja gagnrýnislaust með.

Þetta á enn frekar við þegar börn og unglingar eiga í hlut. Fullorðinn einstaklingur sem skoðar óafturkræfa ákvörðun yfirvegað er einfaldlega að gera það sem fullorðnum ber að gera. Það væri fyrst raunverulega áhyggjuefni ef enginn þyrði lengur að spyrja spurninga — ef efi yrði sjálfur bannaður. Menning þar sem fullorðið fólk er hrætt við að segja „nei, bíddu aðeins“ verndar ekki börn. Hún bregst þeim einmitt.

Transfólk upplifir oft skort á staðfestingu sem höfnun, sem árás á það hver það er. Sá sársauki er raunverulegur og ekki má gera lítið úr honum. Sá sem upplifir sig óséðan þjáist í raun og það á skilið viðurkenningu. En sársauki er ekki sönnun um sekt. Það að eitthvað sé sársaukafullt þýðir ekki að hinn aðilinn hafi gert eitthvað rangt. Annars yrði hvert heiðarlegt orð, hver frábrugðin skoðun og öll mörk einhvers konar ofbeldi — og þá yrði ekkert samfélag mögulegt, aðeins keppni um það hver upplifi sig mest særðan.

Við samþykkjum þennan greinarmun reyndar á nánast öllum öðrum sviðum án erfiðleika. Barn sem fær ekki vilja sínum framgengt þjáist — en foreldrið sem segir nei gerir ekkert rangt. Umsækjandi sem fær höfnun finnur til — en vinnuveitandinn hefur ekki beitt hann órétti. Sá sem er ástfanginn en fær ekki ást sína endurgoldna verður sorgmæddur — en hinn aðilinn má segja nei. Alls staðar skiljum við að sársauki og óréttlæti séu ekki það sama. Aðeins í þessu eina máli er þessum mun skyndilega eytt út og sársauki á sjálfkrafa að sanna sekt.

Að lokum

Fullorðið samfélag getur greint þarna á milli: milli höfnunar og þess að taka ekki undir, milli haturs og efa, milli sársauka og óréttlætis. Það getur tekið vel á móti manneskju og samt verið henni ósammála. Það getur hlustað á sorg án þess að breyta hverri sorg samstundis í ákæru.

Samfélag sem gefur upp þennan greinarmun leggur að lokum samtalið sjálft niður. Eftir verður ekki skilningur heldur ótti — ótti við að segja eitthvað rangt, ótti við að spyrja spurningar, ótti við að vera hreinskilinn. Og samfélag sem er orðið hrætt við að tala hefur ekki öðlast samúð. Það hefur aðeins þaggað niður í fólki. Án heiðarlegs samtals er ekkert eftir sem getur raunverulega tengt okkur saman — aðeins sýndarsátt, keypt með þögn allra þeirra sem þora ekki lengur að segja það.