Heim › Læknisfræði › ICD-11 og kynjafjölbreytileiki
ICD-11 og kynjafjölbreytileiki
ICD-11, alþjóðleg sjúkdómaflokkun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO), færði kynjafjölbreytileika árið 2022 úr kaflanum um geðraskanir í nýjan kafla um „heilbrigðistengd ástand sem tengist kynheilbrigði“. Nýja hugtakið er „kynmisræmi“. Stuðningsmenn fögnuðu þessari ákvörðun sem afmeinafræðingu. Ákvörðunin byggðist þó ekki á nýjum líffræðilegum sönnunargögnum, heldur fyrst og fremst á gildisbundinni forsendu: að stimpillinn „geðröskun“ væri stigmatiserandi.
Endurflokkun án vísindalegs gagnagrunns
Almenn vísindaleg nálgun er sú að ástand sé fjarlægt úr flokkun eða fært milli flokka þegar nýjar vísbendingar sýna að núverandi flokkun sé röng. Það var ekki það sem gerðist í tilfelli kynjafjölbreytileika. Engin líffræðileg uppgötvun sýnir fram á að kynmisræmi eigi sér ekki geðrænan grundvöll. Endurflokkunin naut stuðnings hagsmunasamtaka, aðgerðasinnaðra lækna og vinnuhóps WHO — ekki vegna byltingarkenndra framfara í rannsóknum. Gagnrýnendur, þar á meðal ýmsir geðlæknar sem hafa komið að DSM og ICD, vara við því að gildisbundnum dómi hafi hér verið stillt upp sem vísindalegri niðurstöðu.
Í reynd: lægri þröskuldur fyrir læknisfræðilegum inngripum
Í ICD-11 er þjáning ekki lengur skylduviðmið. Einstaklingur sem upplifir sig ekki nægilega samstiga því kyni sem honum var úthlutað við fæðingu uppfyllir í grundvallaratriðum skilgreininguna, jafnvel án klínískt marktækrar þjáningar. Þetta víkkar verulega þann hóp sem getur komið til greina fyrir læknisfræðileg inngrip — á sama tíma og inngripin sjálf (hormónameðferð, skurðaðgerðir) eru jafn umfangsmikil og óafturkræf og áður. Í framkvæmd þýðir flutningurinn úr geðrænum flokkunarkerfum að sálfræðilegt mat verður síður sjálfgefið, þótt það sé einmitt vettvangurinn þar sem samhliða vandi (einhverfa, áföll, þunglyndi, átraskanir) kemur í ljós.
Stimplun burt, varkárni einnig?
Rökin um „afmeinafræðingu“ hljóma aðlaðandi, en þeim fylgir einnig ókostur. Með því að setja kynjafjölbreytileika utan geðheilbrigðissviðs veikist jafnframt sú vernd sem geðgreining veitir: mismunagreining, athygli á undirliggjandi vanda og skilningur á því að löngun til að breyta líkamanum geti sjálf verið viðfangsefni klínísks mats. Hættan er sú að sífellt fleiri — oft ungt fólk, oft með margvíslegan vanda — fái beinan aðgang að umfangsmiklum læknisfræðilegum ferlum án þess að geðrænt skimunarferli sé tryggt með markvissum hætti.
Alþjóðleg endurskoðun
Cass Review (2024) og endurskoðanir í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi benda einmitt í hina áttina: meira sálfræðilegt mat, varfærni við læknisfræðileg inngrip hjá ungu fólki og viðurkenning á því að kynmisræmi fari oft saman við annan vanda sem þurfi að sinna fyrst. Endurflokkunin í ICD-11 og þessi breyting í klínískri nálgun eru í spennu hvor við aðra.
Innleiðing á Íslandi
Ísland tekur ICD-11 upp í áföngum. Í framkvæmd nota margir heilbrigðisstarfsmenn enn kóða úr ICD-10. Enn er óljóst hvernig kynheilbrigðisþjónusta á Íslandi mun samræmast gildisbundinni forsendu ICD-11 annars vegar og varfærnari stefnu Cass Review hins vegar.