Finnland velur varfærna nálgun

Í júní 2020 gaf finnska ráðið um val á heilbrigðisþjónustu, sem nefnist COHERE eða Palko, út tilmæli um meðferð ólögráða einstaklinga með kynama. Finnland varð þar með fyrsta landið til að hverfa frá Dutch Protocol sem staðli.

Tilmælin

Samkvæmt ráðinu er sálfélagslegur stuðningur fyrsta skrefið. Fyrst þarf að meðhöndla önnur geðræn vandamál. Hormónameðferð ólögráða einstaklinga kemur aðeins til greina að loknu einstaklingsbundnu mati á annarri hvorri tveggja sérhæfðra háskólasjúkrahúsdeilda, í Helsinki og Tampere. Skurðaðgerðir á ólögráða einstaklingum eru ekki hluti af meðferðinni.

Rökstuðningurinn

Ráðið lét meta fyrirliggjandi rannsóknir og kallaði meðferð ólögráða einstaklinga tilraunakennda. Ráðið taldi sönnunargögn fyrir því að meðferðin bætti andlega líðan ófullnægjandi.

Tilefnið

Finnskir meðferðaraðilar höfðu komist að því að ungmennin sem leituðu sér aðstoðar voru öðruvísi en hópurinn sem Dutch Protocol byggðist á: oftar voru þetta unglingar þar sem kynaminn hafði byrjað á kynþroskaskeiði og þau glímdu oft við alvarleg geðræn vandamál.

Hvað COHERE er

COHERE er enskt skammstöfunarheiti finnska ráðsins um val í heilbrigðisþjónustu, sem nefnist Palko á finnsku. Ráðið heyrir undir félags- og heilbrigðisráðuneytið og ákveður hvaða meðferðir teljast til opinberrar heilbrigðisþjónustu. Tilmæli ráðsins eru því meira en ráðleggingar: þau ákveða hvaða þjónustu opinbera heilbrigðiskerfið býður upp á. Ráðið byggir niðurstöður sínar á mati á vísindalegum gögnum, siðferðilegum þáttum og kostnaði.

Hlutverk Riittakerttu Kaltiala

Endurmat Finna er nátengt barna- og unglingageðlækninum Riittakerttu Kaltiala. Hún hefur frá árinu 2011 stýrt transteymi fyrir ungmenni við háskólasjúkrahúsið í Tampere, annarri af tveimur finnskum miðstöðvum. Árið 2015 birti hún rannsókn á fyrstu 47 ungmennunum sem vísað hafði verið til teymis hennar. Langflest þeirra höfðu fæðst sem stúlkur og um þrír fjórðu höfðu þegar verið í meðferð vegna alvarlegra geðrænna vandamála áður en þau leituðu þangað. Hjá mörgum hafði kynaminn fyrst komið fram á kynþroskaskeiði. Þessi mynd var mjög frábrugðin þeim hópi sem lýst hafði verið í hollensku rannsókninni.

Það sem breyttist ekki

Tilmælin fela ekki í sér bann. Ungmenni þar sem kynaminn byrjaði í bernsku, hefur haldist við og fer ekki saman við alvarleg önnur vandamál geta enn fengið kynþroskabælandi lyf eða hormóna að loknu mati. Um fullorðna gilda sérstök tilmæli. Munurinn frá fyrri framkvæmd er sá að læknisfræðileg meðferð er ekki lengur meginforsenda heldur undantekning.

Síðari rannsóknir frá Finnlandi

Í Finnlandi eru til landsbundnar skrár sem gera kleift að fylgjast með sjúklingum yfir langan tíma. Rannsókn frá 2024 nýtti þær til að kanna dauðsföll vegna sjálfsvíga meðal ungmenna sem vísað hafði verið til transteyma á árunum 1996 til 2019. Sjálfsvíg voru sjaldgæf. Í ljós kom að aukin áhætta miðað við jafnaldra tengdist geðrænum vandamálum þessara ungmenna en ekki kynamanum sjálfum. Önnur finnsk rannsókn kannaði geðrænan bakgrunn fólks sem sneri við kynleiðréttingu sinni; sjá finnsku rannsóknina á afturhvarfi frá kynleiðréttingu.

Mikilvægi

Finnsku tilmælin fengu í fyrstu litla athygli utan Finnlands, meðal annars vegna þess að þau voru samin á finnsku. Þegar Svíþjóð og England stigu sambærileg skref varð ljóst að hér var upphaf víðtækari þróunar. Finnland skiptir máli vegna þess að endurmatið kom innan frá: frá meðferðaraðilunum sjálfum, á grundvelli þess sem þeir sáu í eigin starfi.

Skref Finna fylgdu Svíþjóð, Bretland og Noregur eftir á næstu árum; sjá sænsku leiðbeiningarnar frá 2022. Nánar er fjallað um transheilbrigðisþjónustu í Finnlandi og í safninu.