DSM-5: kynami kemur í stað röskunar

Í maí 2013 kom út fimmta útgáfan af DSM, handbók American Psychiatric Association um geðgreiningar. Greiningin kynáttunarvandi hvarf og í stað hennar kom kynami.

Það sem breyttist

Nýja heitið færir áhersluna til. Það er ekki sjálf kynvitundin sem telst röskun, heldur þjáningin sem einstaklingur upplifir vegna þess að upplifað kyn samræmist ekki líffræðilegu kyni hans. Til að greining sé gefin þarf þetta misræmi að hafa varað í að minnsta kosti sex mánuði og tengjast greinilegri þjáningu eða skerðingu á daglegri virkni.

Kynami fékk eigin kafla í DSM-5, aðskilinn frá kynröskunum og parafílíum sem eldri greiningin hafði verið flokkuð með. Sett voru fram aðskilin greiningarviðmið fyrir börn annars vegar og unglinga og fullorðna hins vegar.

ICD-11 gekk lengra

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin steig skrefinu lengra með endurskoðun ICD. Í ICD-11, sem var samþykkt árið 2019 og tók gildi árið 2022, kallast greiningin kynmisræmi. Hún er ekki lengur flokkuð með geðröskunum heldur í kafla um kynheilbrigði.

Í hollenskri heilbrigðisþjónustu

DSM-5 er einnig notuð í Hollandi. Til að fá læknismeðferð og endurgreiðslu frá sjúkratryggingafélagi þarf greiningu á kynama eða kynmisræmi, sem viðurkenndur meðferðaraðili þarf að hafa staðfest. Nánar um viðmiðin er að finna á síðunum um DSM-5 og kynama og ICD-11. Til að breyta kynskráningu á fæðingarvottorði í Hollandi hefur ekki þurft læknismeðferð síðan 2014; þó þarf yfirlýsingu frá sérfræðingi.

Umræðan þar á undan

Á undan nýju útgáfunni fór fram margra ára umræða. Hluti hagsmunasamtaka vildi afmá greininguna alfarið úr handbókinni, líkt og gert hafði verið árið 1973 með samkynhneigð. Aðrir vöruðu við því að án greiningar gæti aðgengi að meðferð og endurgreiðsla tryggingafélaga verið í hættu. Vinnuhópurinn valdi meðalveg: greiningin stóð eftir, en fékk nýtt heiti og lýsingu þar sem áherslan er á þjáninguna. Greiningin transsexúalismi hafði fyrst verið tekin upp árið 1980; sjá DSM-III.

Hvað viðmiðin fela í sér

Fyrir unglinga og fullorðna nefnir DSM-5 sex einkenni og þurfa að minnsta kosti tvö þeirra að vera til staðar. Dæmi eru sterk löngun til að losna við eigin kyneinkenni og sterk löngun til að vera meðhöndluð sem einstaklingur af öðru kyni. Fyrir börn gilda strangari kröfur: að minnsta kosti sex af átta einkennum þurfa að vera til staðar, þar á meðal í öllum tilvikum sterk löngun eða sannfæring um að vera af öðru kyni. Með þessu vildi vinnuhópurinn koma í veg fyrir að börn fengju greiningu eingöngu vegna þess að hegðun þeirra samræmdist ekki því sem telst venjulegt hjá strákum eða stelpum.

Endurskoðun textans árið 2022

Árið 2022 kom út DSM-5-TR, endurskoðuð útgáfa textans. Greiningarviðmiðin héldust óbreytt en orðavalið breyttist. Þannig var „æskilegt kyn“ skipt út fyrir „upplifað kyn“ og textinn talar ekki lengur um fæðingarkyn heldur um það kyn sem einstaklingi var úthlutað við fæðingu. Breytingarnar sýna hve hratt orðræðan um þetta efni þróast, einnig innan geðlæknisfræðinnar.

Þýðing

Stuðningsmenn líta á breytinguna sem skref í átt að minni fordómum: sá sem er trans er þar með ekki með geðsjúkdóm. Greiningin hélst þó áfram vegna þess að hennar er þörf í mörgum löndum til að fá aðgang að heilbrigðisþjónustu og endurgreiðslu hennar. Gagnrýnendur benda á að breytingin hafi einnig áhrif á starfshætti: ef kynvitundin er ekki lengur viðfangsefni rannsóknar fá spurningar um uppruna kynamans minni athygli.