UvA-onderzoek: jongeren steunen gelijkheid in principe, maar zijn kritisch over genderneutrale wc's en Paarse Vrijdag

Een meerderheid van de Nederlandse scholieren (59 procent) vindt dat iedereen gelijkwaardig is, ongeacht seksuele oriëntatie. Maar zodra het concreet wordt — een genderneutraal toilet, een verplichte Paarse Vrijdag — slaat die brede steun om in scepsis. Dat blijkt uit een groot onderzoek dat de Universiteit van Amsterdam in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap uitvoerde onder ruim 31.000 middelbare scholieren van 12 tot 18 jaar.

Een kloof tussen principe en praktijk

Het onderzoeksteam van de UvA — afdelingen Pedagogische en Onderwijswetenschappen, Communicatiewetenschap en Psychologie — analyseerde twee grote datasets en vond een consistent patroon. Op het niveau van abstracte principes scoren jongeren progressief: 59 procent vindt dat iedereen gelijkwaardig is ongeacht seksuele oriëntatie, en 65 procent vindt dat jongeren zelf mogen bepalen op wie ze verliefd worden. Zodra de vraag gaat over zichtbare, concrete genderuitingen op school, kantelt het beeld. 61 procent is het oneens met de stelling dat minstens de helft van de toiletten op school genderneutraal moet zijn, 54 procent is het ermee eens dat geslacht vaststaat bij de geboorte, en 41 procent is tegen het vieren van Paarse Vrijdag op alle scholen. Tegen Paarse Vrijdag voert onder meer de katholieke campagne Gezin in Gevaar actie met een petitie. Hoe Paarse Vrijdag van een actie tot een programma op duizenden scholen uitgroeide, staat op genderlobby.nl.

De onderzoekers noemen dit zelf een discrepantie tussen theorie en praktijk: jongeren onderschrijven gelijkwaardigheid als abstract ideaal, maar zijn beduidend terughoudender wanneer die gelijkwaardigheid vertaald wordt naar concrete maatregelen of symbolen op hun eigen school.

Wie is kritischer, en waarom

De opvattingen lopen uiteen langs een paar duidelijke lijnen. Jongens zijn gemiddeld conservatiever dan meisjes, en religie speelt een aantoonbare rol: islamitische jongeren blijken in het onderzoek de meest conservatieve opvattingen te hebben over zichtbare genderexpressie. Ook algemeen conservatisme als persoonlijkheidskenmerk hangt sterk samen met de mate van scepsis tegenover schoolbeleid rond gender. Dat wijst erop dat de weerstand tegen genderneutrale voorzieningen niet zomaar is toe te schrijven aan onwetendheid of onverdraagzaamheid in brede zin — het gaat om een specifiekere terughoudendheid tegenover de praktische invulling van genderbeleid, terwijl het onderliggende gelijkheidsprincipe wel degelijk wordt onderschreven.

Dat sluit aan bij ander onderzoek waaruit blijkt dat een klein deel van de scholieren — ongeveer 0,7 procent — zich anders identificeert dan het geslacht dat bij geboorte is geregistreerd. De meerderheid van de leerlingenpopulatie beoordeelt schoolbeleid dus niet vanuit een persoonlijke genderkwestie, maar vanuit een algemene opvatting over wat wenselijk is voor de hele school.

Wat dit betekent voor het gender-debat op school

Voor scholen en beleidsmakers is de uitkomst relevant omdat ze laat zien dat draagvlak voor gendergerelateerd schoolbeleid niet vanzelfsprekend is, ook niet onder een generatie die vaak als vanzelfsprekend progressief wordt weggezet. Beleid dat uitgaat van brede instemming met bijvoorbeeld genderneutrale toiletten of een verplichte Paarse Vrijdag, loopt het risico voorbij te gaan aan een aanzienlijke minderheid — soms zelfs een meerderheid — van leerlingen die zulke concrete maatregelen niet steunt, terwijl diezelfde leerlingen wel achter het onderliggende gelijkheidsbeginsel staan. Het onderzoek onderstreept dat scholen er goed aan doen onderscheid te maken tussen het bespreekbaar maken van gelijkwaardigheid als waarde, en het opleggen van specifieke symbolische of praktische maatregelen — twee dingen die volgens dit onderzoek in de beleving van jongeren niet automatisch samenvallen. Meer over lesmateriaal, sociale transitie en de rol van ouders staat bij gender op school; meer cijfers bij jongeren die zich trans of genderdivers noemen.