Wat betekent queer?

Queer is een verzamelwoord voor mensen die zich niet heteroseksueel of niet cisgender noemen. Het woord komt uit het Engels en betekende oorspronkelijk 'vreemd' of 'eigenaardig'. Wie zich queer noemt, zegt daarmee dat zijn of haar seksuele voorkeur of genderidentiteit afwijkt van wat gangbaar is, zonder een preciezer hokje te kiezen.

Queer: betekenis en herkomst van het woord

Het woord queer bestaat in het Engels sinds de zestiende eeuw. Het betekende toen vreemd, zonderling of excentriek. Aan het eind van de negentiende eeuw kreeg het een seksuele bijklank. Een vroeg voorbeeld is een brief uit 1894 van John Douglas, de markies van Queensberry, die later werd voorgelezen in het proces tegen de schrijver Oscar Wilde. In de vroege twintigste eeuw was queer een gangbaar scheldwoord voor homoseksuele mannen, vooral voor mannen die als verwijfd werden gezien.

Van scheldwoord naar geuzennaam

In de jaren tachtig en negentig begonnen activisten het scheldwoord zelf te gebruiken. In maart 1990 werd in New York de actiegroep Queer Nation opgericht. In juni van dat jaar deelde de groep op de Gay Pride in New York een pamflet uit met de titel 'Queers Read This'. Daarin legden de schrijvers uit dat zij zichzelf bewust queer noemden. Het woord moest woede en strijdbaarheid uitdrukken, in tegenstelling tot het nettere 'gay'.

In dezelfde periode ontstond aan universiteiten de queer theory. Teresa de Lauretis organiseerde in 1990 de eerste conferentie onder die naam. Boeken als Epistemology of the Closet van Eve Kosofsky Sedgwick en Gender Trouble van Judith Butler, beide uit 1990, gelden als grondleggend. De kern van die theorie is dat indelingen als man en vrouw of homo en hetero niet natuurlijk zijn, maar door de samenleving zijn gemaakt. Queer is dus van begin af aan ook een politiek woord geweest.

Wat is queer als iemand het over zichzelf zegt?

Wie zich nu queer noemt, kan daar verschillende dingen mee bedoelen. Er zijn ruwweg drie betekenissen:

• een parapluterm voor iedereen die niet hetero of niet cisgender is, dus homoseksuele, biseksuele, transgender en non-binaire mensen samen;
• een persoonlijk etiket voor wie geen preciezer woord wil of kan kiezen;
• een politieke houding: het bewust afwijzen van vaste hokjes en van de norm.

Het woord is met opzet onscherp. Dat is voor gebruikers het voordeel en voor critici het bezwaar. Uit het woord queer alleen is niet af te leiden of iemand het over seksuele voorkeur heeft, over gender of over beide.

Is queer hetzelfde als homo of lesbisch?

Nee. Homo en lesbisch zijn seksuele oriëntaties: zij zeggen op wie iemand valt. Queer is breder en kan ook over genderidentiteit gaan. Een heteroseksuele vrouw die zich non-binair noemt, kan zich queer noemen. Een homoseksuele man kan het woord juist afwijzen. Seksuele oriëntatie en genderidentiteit zijn twee verschillende dingen. Dat onderscheid wordt uitgelegd op de pagina over gender en seksualiteit.

Wat is het verschil tussen queer en genderqueer?

Queer is het brede woord en kan over seksualiteit en over gender gaan. Genderqueer gaat alleen over gender. Het is een verzamelterm voor mensen die zichzelf buiten of tegenover de tweedeling man/vrouw plaatsen. Genderqueer komt uit dezelfde activistische traditie als queer en overlapt in de praktijk sterk met non-binair. Iemand die genderqueer is, kan zich ook queer noemen. Omgekeerd is lang niet iedereen die zich queer noemt genderqueer: veel mensen bedoelen met queer alleen hun seksuele voorkeur.

Lhbtiq: betekenis van de afkorting

De Q in lhbtiq staat voor queer. De Rijksoverheid omschrijft lhbtiq+ als: lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele personen, transgender personen, intersekse personen en queer personen. De plus staat volgens de Rijksoverheid voor andere vormen die niet heteroseksueel of cisgender zijn. In de afkorting staan dus drie soorten zaken naast elkaar: seksuele oriëntaties (l, h en b), een genderidentiteit (t) en lichamelijke variaties (i). De q is de restcategorie die alles daartussen moet opvangen. Hoe de afkorting letter voor letter groeide, staat op letterbrij.nl.

Hoe vaak komt het voor in Nederland?

Queer wordt in de Nederlandse statistiek niet apart gemeten. Het CBS schatte op basis van de Veiligheidsmonitor 2023 dat 18 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder tot de groep LHBTQIA behoort. Dat zijn ongeveer 2,7 miljoen mensen. Dat is een ruime definitie. Het CBS deelde mensen in op basis van hun antwoorden en niet op basis van hoe zij zichzelf noemen. Ongeveer 45 duizend mensen, 0,3 procent, werden ingedeeld als non-binair of genderqueer. Die groep is volgens het CBS gemiddeld jonger dan de rest van de bevolking.

Kritiek op het woord queer

De kritiek komt uit verschillende hoeken. Voor een deel van de homoseksuele mannen en lesbische vrouwen blijft queer een scheldwoord. De Britse schrijver Andrew Sullivan stelde in 1993 dat de meeste homoseksuelen juist deel willen uitmaken van de samenleving zoals die is en dat een queer identiteit precies is wat zij willen vermijden.

Een tweede bezwaar is de vaagheid. Als vrijwel iedereen zich queer kan noemen, zegt het woord weinig meer. Een derde bezwaar komt van genderkritische auteurs. Zij vinden dat onder de noemer queer seksuele oriëntatie en genderidentiteit op één hoop worden gegooid, terwijl de belangen van die groepen kunnen botsen. Seksuele oriëntatie gaat uit van geslacht. De gedachte dat gender een innerlijke identiteit is die losstaat van het lichaam, zet dat begrip onder druk. Meer achtergrond staat bij wat is gender en in het overzicht van identiteiten.