Muxe

'Muxe' (uitgesproken als 'moe-she') is de aanduiding voor een derde-genderrol bij de Zapoteken in de Mexicaanse deelstaat Oaxaca, vooral rond de stad Juchitán. Muxes zijn AMAB-personen die zich in een feminiene rol presenteren — sociaal, cultureel en in kleding. De traditie gaat vele generaties terug en wordt door antropologen vaak gepresenteerd als voorbeeld van precolumbiaanse genderdiversiteit.

Wat wordt ermee bedoeld?

Een muxe is geen exacte parallel voor 'transgender vrouw'. De rol wordt sociaal toegekend en geaccepteerd binnen de matriarchaal getinte Zapotec-cultuur, waarin vrouwen traditioneel de markt en de economie dragen. Muxes nemen vaak verzorgende of huishoudelijke taken op zich en spelen een ceremoniële rol bij feesten, met name de jaarlijkse 'Vela de las Auténticas Intrépidas Buscadoras del Peligro' in Juchitán.

Onderscheid en overlap

Vergelijkbare derde-genderrollen: hijra (Zuid-Azië), kathoey (Thailand), fa'afafine (Samoa), two-spirit (inheems Noord-Amerika). Muxe verschilt onder meer doordat de rol vrij sterk geïntegreerd is in de bredere economische rol van vrouwen binnen de Zapotec-samenleving.

Maatschappelijke en praktische context

Muxes worden in Juchitán doorgaans geaccepteerd; daarbuiten — in stedelijk Mexico of in het noorden van het land — is de positie minder zeker. Een eigen juridische status voor muxes kent Mexico niet. Wel geeft het land sinds 2023 paspoorten met de aanduiding X af.

Kritische perspectieven

Westerse media presenteren muxe regelmatig als 'de Mexicaanse derde gender' en als bewijs voor universele genderdiversiteit. Antropologen wijzen erop dat muxe alleen begrijpelijk is binnen de specifieke Zapotec-context: de matriarchale economie, het katholiek-syncretische religieuze leven en de lokale familiestructuur. Het is geen abstracte 'gender'-categorie maar een sociaal rolpatroon. Die kritiek op het idee van universele derde genders is uitgewerkt in gender in andere culturen en in transpersonen in de geschiedenis.