De eeuwige jongen: wat een Jungiaans perspectief over genderideologie onthult

Waarom grijpt het idee dat een innerlijke identiteit boven het lichamelijke geslacht gaat, juist nu zo om zich heen? De Amerikaanse klinisch psycholoog Bret Alderman zoekt het antwoord niet in de actualiteit, maar in de dieptepsychologie van Carl Jung. In een interview met de Amerikaanse nieuwsbrief gender:hacked beschrijft hij trans-identificatie als een eigentijdse verschijningsvorm van een archetype dat al eeuwenlang in mythen en sprookjes opduikt: de puer aeternus, de eeuwige jongen.

Het archetype van de eeuwige jongen

In de analytische psychologie van Jung is de puer aeternus de figuur die weigert te landen in de beperkingen van een volwassen bestaan: een vaste identiteit, een lichaam met grenzen, de tijd die verstrijkt. Peter Pan is er de bekendste literaire belichaming van — het kind dat nooit ouder wordt, in een Nooitgedachtland waarover Alderman de veelzeggende uitspraak citeert: "In Neverland, to make-believe something is to make it true" (in Nooitgedachtland maakt doen-alsof iets waar). Alderman benadrukt dat hij dit archetype niet gebruikt om trans-identificatie als onecht af te doen, maar om te begrijpen wát de psyche ermee probeert te communiceren. Een archetype dat opspeelt, is volgens hem altijd een signaal — niet een letterlijke waarheidsclaim over de wereld, maar een symbolische boodschap over iets dat om aandacht vraagt.

Postmodernisme als dissociatie

Een centraal punt in Aldermans analyse is de verhouding tussen genderideologie en het postmodernistische denken waaruit ze voortkomt. Deconstructie en gendertheorie zijn in zijn ogen niet zomaar filosofische stromingen, maar intellectuele uitingen van een psychologische dissociatie: een innerlijke afsplitsing waarbij representatie — het verhaal dat iemand over zichzelf vertelt — de plaats inneemt van de belichaamde werkelijkheid. Wanneer taal en zelfbeeld belangrijker worden dan het lichaam zelf, ontstaat er volgens Alderman ruimte om het lichamelijke geslacht te gaan zien als iets willekeurigs, iets dat net zo goed anders geconstrueerd had kunnen zijn. Waar zelfbenoeming op haar grenzen stuit, wordt uitgewerkt op genderid.nl.

Het lichaam als grens die groei mogelijk maakt

Tegenover die dissociatie zet Alderman een kernidee uit de Jungiaanse traditie: psychologische volwassenheid begint met het aanvaarden van belichaming en de natuurlijke grenzen die daarbij horen. Een lichaam heeft een geslacht, een leeftijd, beperkingen — en juist het accepteren daarvan, in plaats van het wegredeneren ervan, is wat iemand in staat stelt om psychologisch te rijpen. Een cultuur die biologie behandelt als een arbitraire constructie, ontneemt zichzelf volgens hem een van de belangrijkste ankers voor die rijping.

Een paradox: rebellie met institutionele zegen

Wat deze tijd volgens Alderman uniek maakt, is een paradox. Eerdere jeugdbewegingen die zich tegen de gevestigde orde afzetten, deden dat juist omdát die orde weerstand bood — het was echte rebellie tegen echte autoriteit. De hedendaagse identiteitsbeweging daarentegen geniet, anders dan pakweg de tegenculturen van de jaren zestig, volop institutionele steun: van scholen, media en overheidsbeleid. Een impuls die archetypisch draait om verzet tegen beperking, wordt zo juist bekrachtigd door diezelfde volwassen instituties die normaal gesproken grenzen zouden moeten stellen. Dat maakt de dynamiek volgens Alderman moeilijker te doorbreken dan bij eerdere generatieconflicten: er is geen weerstand meer om je tegen af te zetten, en dus ook geen duidelijk punt waarop de eigen ontwikkeling verder moet.

Wat dit perspectief toevoegt

Aldermans analyse claimt niet te verklaren waarom een individueel persoon zich trans identificeert — daarvoor blijft klinische zorgvuldigheid en aandacht voor de persoon nodig. Wel biedt zij een verklarend kader voor het bredere culturele fenomeen: waarom juist déze tijd, met haar wantrouwen jegens lichamelijke beperking en haar geloof in zelfgekozen identiteit, zo'n vruchtbare bodem is voor het idee dat wie je bent losstaat van wat je lichaam is. Dat is precies het soort kanttekening dat in het gangbare, affirmatieve verhaal over gender doorgaans ontbreekt — niet als aanval op wie ermee worstelt, maar als een extra laag om het fenomeen te begrijpen. Een verwante psychologische lezing geeft klinisch psycholoog Joe Burgo in het artikel over jongens en mannelijkheid.