Idaho maakt toiletgebruik door transgenders strafbaar — rechter schorst de wet meteen

De Amerikaanse staat Idaho ging deze zomer verder dan enig andere staat in de strijd om sekseneutrale toiletten: gouverneur Brad Little ondertekende House Bill 752, die het voor transgender personen strafbaar stelt om in overheidsgebouwen en in voor het publiek toegankelijke bedrijven een toilet te gebruiken dat overeenkomt met hun genderidentiteit in plaats van hun geboortegeslacht. De wet werd op 1 juli 2026 van kracht en gaat verder dan vergelijkbare regels in andere staten, omdat overtreding niet met een boete maar met gevangenisstraf wordt bestraft. Nog voor de zomer voorbij was, lag de handhaving alweer stil door ingrijpen van een federale rechter.

Van overtreding naar misdrijf

HB 752 geldt niet alleen voor gemeentehuizen en scholen, maar ook voor bibliotheken, luchthavens, restaurants en ziekenhuizen — kortom, vrijwel elke plek waar het publiek komt. Een eerste overtreding is een misdrijf met een celstraf tot een jaar, een tweede overtreding een zwaar misdrijf met tot vijf jaar gevangenisstraf. Daarmee behandelt Idaho het gebruik van het verkeerde toilet niet als een ordeningskwestie, maar als een strafbaar feit met dezelfde zwaarte als andere ernstige delicten. Voor voorstanders van sekseonderscheid in was- en kleedruimtes is dat een principiële stap; critici, onder wie ook mensen die het onderliggende idee van gescheiden ruimtes steunen, wijzen erop dat een wet die zo ver gaat onvermijdelijk moeilijk uitvoerbaar is zonder mensen op hun uiterlijk te controleren.

Zes eisers en een veelzeggende steunbetuiging

Op 30 april 2026 spanden zes transgender inwoners van Idaho, onder wie de transman Diego Fable en de transvrouw Amelia Milette, met steun van de ACLU, ACLU of Idaho, Lambda Legal en de advocatenkantoren Munger, Tolles & Olson en Alturas Law Group een federale rechtszaak aan tegen de wet. Zij stellen dat HB 752 in strijd is met het recht op een eerlijke rechtsgang, gelijke behandeling en privacy, en dat de vage formulering van de wet politieagenten in de praktijk dwingt om mensen aan te houden op basis van hun uiterlijk. "Als je op je werk niet naar het toilet kunt, kun je niet werken. Als je op school niet naar het toilet kunt, kun je niet naar school," zo verwoordt de rechtszaak de kern van het bezwaar. Opvallend is dat ook Idaho's eigen politiebonden, de Fraternal Order of Police en de Chiefs of Police Association, zich tegen de wet hadden gekeerd nog voordat die werd aangenomen: zij zagen geen "duidelijke of redelijke manier" om de wet te handhaven zonder mensen op indringende wijze te ondervragen over hun geslacht.

Rechter zet wet on hold, Idaho gaat in beroep

Op 16 juni 2026 gaf een federale rechter de eisers gelijk en schorste bij voorlopige voorziening de handhaving van HB 752, in afwachting van een definitieve uitspraak. De rechter kende de zaak bovendien voorlopig de status van class action toe, wat betekent dat de uitspraak niet alleen de zes eisers raakt maar in de praktijk alle transgender inwoners van Idaho beschermt zolang de zaak loopt. "Deze uitspraak betekent dat transgender Idahoanen kunnen blijven deelnemen aan het openbare leven zonder de dreiging van arrestatie voor het gebruik van het toilet," reageerde Paul Carlos Southwick, juridisch directeur van ACLU of Idaho. De staat Idaho berust niet in de uitspraak en heeft beroep aangetekend; zolang dat beroep loopt, blijft de schorsing van kracht en kan niemand op basis van HB 752 worden vervolgd.

Een les voor de bredere discussie

De zaak in Idaho laat zien dat het debat over sekseonderscheid in openbare voorzieningen zich in de Verenigde Staten toespitst op de vraag hoe zo'n onderscheid gehandhaafd kan worden zonder in strijd te komen met grondrechten. Waar landen als Groot-Brittannië via een gedragscode voor single-sex ruimtes juist proberen praktische, proportionele regels te formuleren, koos Idaho voor het zwaarste strafrechtelijke instrument dat voorhanden was — en liep daarmee volgens zowel rechters als de eigen politie op de zaak vooruit. Voor beleidsmakers elders die vergelijkbare regels overwegen, is de uitkomst in Idaho een aanwijzing dat handhaafbaarheid en proportionaliteit net zo zwaar wegen als het onderliggende principe.