Rechten in Nederland

Nederland kent sinds de Transgenderwet van 2014 (bron) een procedure voor wijziging van de geslachtsvermelding in de geboorteakte en biedt via de Algemene wet gelijke behandeling bescherming aan transgender personen. Daarnaast bestaan voorzieningen die op sekse zijn gebaseerd, zoals vrouwenopvang en vrouwensport. Tussen die twee kaders ontstaat spanning. Deze pagina beschrijft beide en laat zien waar het Nederlandse debat tot dusver oppervlakkig blijft.

Gelijke behandeling

De Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) verbiedt onderscheid op grond van geslacht in arbeid, onderwijs en het aanbieden van goederen en diensten. Volgens artikel 1, tweede lid, wordt onder onderscheid op grond van geslacht mede verstaan onderscheid op grond van geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie.

Het College voor de Rechten van de Mens

Het College voor de Rechten van de Mens behandelt klachten over discriminatie en brengt daarover oordelen uit.

Geslachtsregistratie

Wie zestien jaar of ouder is en de overtuiging heeft tot het andere geslacht te behoren dan in de geboorteakte staat, kan de wijziging aangeven bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Daarbij hoort een verklaring van een aangewezen deskundige, afgegeven ten hoogste zes maanden voor de aangifte (artikel 1:28 en 1:28a BW). Wetsvoorstel 35825, dat de voorwaarden voor die wijziging wilde veranderen, werd op 12 september 2023 door de Tweede Kamer controversieel verklaard en bij brief van 13 januari 2026 door de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid ingetrokken (bron). Zie Geslachtsregistratie wijzigen en Transgenderwet Nederland.

Zorgrechten

Een belangrijk deel van de kosten van het transitietraject van transgenders, zoals diagnostiek, psychosociale begeleiding, hormonale behandeling en geslachtsaanpassende operaties, valt onder de aanspraak van de Zorgverzekeringswet (bron); zie zorgverzekering en genderzorg. Volgens de Gezondheidsraad kenmerkt de Nederlandse zorg voor jongeren zich door een stapsgewijze aanpak met een uitgebreide verkennende fase; somatische behandeling volgt pas na afronding van de diagnostische fase (bron). In het Verenigd Koninkrijk stopte de NHS in maart 2024 met het routinematig voorschrijven van puberteitsremmers aan minderjarigen (bron), en de Gezondheidsraad schrijft dat puberteitsremmers en hormonen in Engeland nu alleen nog in onderzoeksverband beschikbaar zijn en in Zweden in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen. De Noorse onderzoekscommissie Ukom adviseerde in maart 2023 om puberteitsremmers en hormonale en chirurgische behandeling bij minderjarigen als experimentele behandeling aan te merken (bron). Zie Cass Review en Dutch Protocol.

Spanning tussen genderrechten en op sekse gebaseerde rechten

Wetsvoorstel 35825 riep vragen op over voorzieningen die op sekse zijn gebaseerd. In de internetconsultatie en in het verslag van de Tweede Kamer uitten burgers en organisaties zorgen over de toegang tot vrouwengevangenissen, opvang voor slachtoffers van huiselijk geweld, kleedkamers, sanitaire voorzieningen en sportwedstrijden (bron). Het kabinet antwoordde dat het geen verband zag tussen oneigenlijk gebruik van vrouwenvoorzieningen en het wijzigen van de geboorteakte, dat het voorstel niets veranderde aan plaatsing in detentie, opvang en sport, en dat de Dienst Justitiële Inrichtingen, het COA en de vrouwenopvang geen gevallen van misbruik kenden (bron). Concrete spanningsvelden:

• Vrouwensport: volgens een overzichtsartikel uit 2021 bedraagt het prestatieverschil tussen mannen en vrouwen vanaf de puberteit afhankelijk van de sport vaak 10 tot 50 procent, en nemen spiermassa en kracht na twaalf maanden testosteronremming bij transvrouwen met ongeveer 5 procent af (bron). De zwembond FINA, nu World Aquatics, bepaalde per 20 juni 2022 dat transvrouwen alleen in de vrouwencategorie mogen uitkomen als zij geen deel van de mannelijke puberteit hebben doorgemaakt voorbij Tanner-stadium 2 of na hun twaalfde, afhankelijk van wat later is (bron).
• Medische zorg en screening: volgens een folder van Bevolkingsonderzoek Nederland komen alle mensen met een baarmoeder van 30 tot en met 60 jaar in aanmerking voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker; wie als ‘m’ of ‘o/x’ geregistreerd staat, krijgt geen automatische uitnodiging en kan zich zelf aanmelden (bron).

Op 16 april 2025 oordeelde de UK Supreme Court dat ‘man’, ‘woman’ en ‘sex’ in de Equality Act 2010 verwijzen naar biologische sekse; transmensen blijven beschermd tegen discriminatie op grond van gender reassignment (bron). Zie de uitspraak in For Women Scotland. Meer over deze spanningsvelden leest u bij vrouwenopvang en veiligheid, gender en gevangenis en gender en sport. De juridische basis onder seksegescheiden ruimtes is uitgewerkt op vrouwenruimtes.nl, op de pagina over het juridisch kader.

Non-binaire registratie

Artikel 1:28 BW gaat uit van wijziging naar ‘het andere geslacht’ dan in de geboorteakte staat en kent geen aparte procedure voor een derde registratie. Alleen als het geslacht van een pasgeborene twijfelachtig is, vermeldt de geboorteakte dat het geslacht niet kon worden vastgesteld (artikel 1:19d BW). Een ‘X’ in het Nederlandse paspoort volgt uit de aanduiding ‘o’ (onbekend) in de BRP; de BRP zelf kent geen ‘x’ (bron). Volgens deze site zijn er twee biologische geslachten; zie hoeveel genders er zijn. Een non-binaire identiteit is volgens deze site een sociale categorie, geen biologische.

Internationale vergelijking

De Gezondheidsraad zag in juni 2026 voor Nederland geen reden om de zorg voor jongeren te veranderen, terwijl puberteitsremmers en hormonen in Engeland en Zweden nog slechts in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen beschikbaar zijn (bron). Zie Internationale rechten.