Geslachtsregistratie wijzigen

Sinds de Transgenderwet van 1 juli 2014 kunnen volwassenen in Nederland hun geslachtsregistratie in de Basisregistratie Personen (BRP) laten wijzigen. Tot op heden is daarvoor een verklaring van een deskundige en een verzoek aan de ambtenaar van de burgerlijke stand vereist. Een wetsvoorstel om die deskundigenverklaring af te schaffen en zelfidentificatie als grondslag te nemen, is in 2025 door het kabinet ingetrokken; zie het ingetrokken wetsvoorstel zelfidentificatie. Deze pagina beschrijft de huidige juridische procedure en plaatst er enkele kanttekeningen bij die in de mainstream-informatievoorziening vaak ontbreken.

Wat regelt de geslachtsregistratie?

De geslachtsregistratie is de vermelding M of V in de BRP. Die registratie is bij geboorte gebaseerd op waarneming van het biologische geslacht en wordt vervolgens gebruikt als juridisch aanknopingspunt voor onder meer paspoorten, pensioenleeftijd, medische screening (zoals het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker), CBS-statistieken en op sekse gebaseerde wetgeving. De registratie heeft dus niet alleen een symbolische functie, maar ook administratieve en epidemiologische consequenties.

De huidige procedure (sinds 2014)

De procedure is geregeld in artikel 1:28 van het Burgerlijk Wetboek en bestaat uit de volgende stappen:

• U vraagt een deskundigenverklaring aan bij een aangewezen psycholoog of arts. Deze verklaart dat u de overtuiging hebt tot het andere geslacht te behoren en dat deze overtuiging naar verwachting blijvend is.
• U dient een verzoek in bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van uw geboortegemeente (of, voor in het buitenland geborenen, bij de gemeente Den Haag).
• Na verwerking wordt de geboorteakte aangevuld met een latere vermelding en wordt de BRP bijgewerkt.
• Identiteitsdocumenten worden niet automatisch vernieuwd; u vraagt zelf een nieuw paspoort of identiteitskaart aan.

Vanaf 16 jaar kunnen jongeren zelfstandig een verzoek indienen; voor jongere kinderen is een rechterlijke procedure nodig.

Ingetrokken wetsvoorstel: zelfidentificatie

Het kabinet diende in 2021 een wetsvoorstel in om de deskundigenverklaring af te schaffen en de leeftijdsgrens van 16 jaar los te laten. Wijziging zou dan plaatsvinden via een eenvoudige verklaring bij de gemeente, eventueel met een korte bedenktijd. Het voorstel was omstreden. De Tweede Kamer verklaarde het in september 2023 controversieel en op 2 juli 2025 maakte het kabinet bekend het in te trekken. Critici — waaronder juristen, vrouwenorganisaties en delen van het zorgveld — wezen op de volgende punten:

• Verlies van een onafhankelijke toets: de deskundigenverklaring vormt een minimale waarborg dat de keuze weloverwogen en bestendig is. Zonder die toets verschuift de juridische registratie naar pure zelfverklaring.
• Gevolgen voor minderjarigen: het loslaten van de leeftijdsgrens raakt aan een levensfase waarin identiteitsbeleving sterk in beweging is. Onderzoek (o.a. Steensma 2013) laat zien dat een aanzienlijk deel van de kinderen met gendervariatie zich na de puberteit weer identificeert met het geboortegeslacht.
• Risico van misbruik: hoewel het aantal kwaadwillende aanvragen vermoedelijk klein is, ontbreekt elk filter voor situaties waarin de wijziging strategisch wordt gebruikt (bijvoorbeeld om toegang te krijgen tot op sekse gebaseerde voorzieningen).

Gevolgen voor statistieken en sekseregistratie

Hoe meer juridische registraties losgekoppeld worden van biologisch geslacht, hoe minder bruikbaar de BRP wordt voor onderzoek waarvoor sekse relevant is: epidemiologie, medisch onderzoek, criminaliteitsstatistiek, loonkloofanalyse, gezondheidsscreening. Het CBS heeft hier in voorlichtingsmaterialen op gewezen. In sommige Britse en Schotse rapportages bleek achteraf dat misdrijfstatistieken vertekend waren doordat verdachten op basis van zelfverklaard gender werden geregistreerd. Een transparante scheiding tussen juridisch gender en biologisch geslacht in databestanden is een aandachtspunt dat in het Nederlandse debat nog weinig terugkomt. Hoe het pleidooi voor minder sekseregistratie de vrouwenstatistiek raakt, staat op genderbeleid.nl, in het stuk over de toolkit van Atria tegen sekseregistratie.

Gevolgen voor op sekse gebaseerde voorzieningen

Een gewijzigde geslachtsregistratie heeft juridisch effect voor toegang tot vrouwenopvang, gevangenisplaatsing, sportcategorieën en medische screeningprogramma's. Wat zelfidentificatie voor de toegang tot vrouwenruimtes betekent, is uitgewerkt op vrouwenruimtes.nl, in het artikel over zelfidentificatie en veiligheid. In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten zijn meerdere zaken bekend waarin deze toegang spanning opleverde met de veiligheid of de eerlijkheid van bestaande voorzieningen. In Nederland is hier nog weinig systematisch onderzoek naar gedaan; voorstanders van zelfidentificatie noemen het risico beperkt, critici wijzen erop dat het ontbreken van data niet hetzelfde is als het ontbreken van een probleem.

Praktische gevolgen van een wijziging

• Identiteitsdocumenten (paspoort, rijbewijs, identiteitskaart) moeten afzonderlijk worden vernieuwd.
• Diploma's en eerder afgegeven officiële stukken blijven ongewijzigd, tenzij de instelling een correctieprocedure kent.
• Medische registraties (zoals oproepen voor bevolkingsonderzoeken) verlopen via de BRP en kunnen na wijziging niet meer kloppen met het biologische geslacht.
• De naam wijzigt niet automatisch; dat is een aparte procedure. Zie Naamwijziging.