Sociale transitie bij kinderen
Een sociale transitie bij een kind — nieuwe naam, nieuwe voornaamwoorden, andere kleding, vaak in combinatie met geheimhouding op school of in het gezin — wordt vaak voorgesteld als een 'omkeerbaar experimentje'. De Cass Review (2024) ziet dat anders: volgens het rapport moet sociale transitie binnen de NHS worden gezien als een actieve interventie, omdat zij aanzienlijke gevolgen kan hebben voor het psychisch functioneren en de uitkomsten op langere termijn (bron). Door de zwakte van het onderzoek is wel onduidelijk of sociale transitie het verloop van de genderontwikkeling verandert.
Wat is een sociale transitie?
Bij een sociale transitie wordt een kind in het dagelijks leven behandeld als behorend tot het andere geslacht: nieuwe naam, andere voornaamwoorden, andere kleding, andere kapsel, ander gebruik van toiletten en kleedkamers. Geen medische ingreep — maar wel een ingreep in het zelfbeeld, in de relaties met leeftijdsgenoten en familie, en in de manier waarop het kind zichzelf taal en betekenis geeft. Een korte uitleg van het begrip in eenvoudige taal staat op gender123.nl.
Cass Review: een actieve interventie
De Cass Review schrijft dat sociale transitie vaak niet als interventie wordt gezien, omdat zij niet in de zorg plaatsvindt, maar dat zij binnen de NHS wel als actieve interventie moet worden bekeken (par. 12.5, vertaald). Door de zwakte van het onderzoek is onduidelijk of sociale transitie het verloop van de genderontwikkeling verandert (par. 12.31). Het rapport acht het mogelijk dat sociale transitie in de kindertijd het traject van de genderidentiteitsontwikkeling verandert en adviseert daarom bij kinderen een voorzichtiger benadering dan bij adolescenten (par. 12.36). Ook schrijft het rapport dat er geen duidelijk bewijs is dat sociale transitie in de kindertijd positieve of negatieve gevolgen heeft voor de geestelijke gezondheid (par. 12.36). Cass Review (volledig rapport). De systematische review van de Universiteit van York voor de Cass Review vond evenmin robuust bewijs voor de voordelen of de nadelen van sociale transitie bij kinderen en jongeren (bron).
Steensma e.a. (2013) vonden dat sociale transitie in de kindertijd een voorspeller was van aanhoudende genderdysforie bij kinderen met een mannelijke geboorteregistratie, maar niet bij kinderen met een vrouwelijke. Volgens de Cass Review valt daaruit geen oorzaak en gevolg af te leiden: sociale transitie hing ook samen met sterkere genderdysforie, en het is niet bekend welke van de twee de andere beïnvloedt (par. 12.26, 12.27 en 12.34; bron). Zie Steensma (2013) en desistance. Jongeren vertelden de Cass Review dat sociale transitie hun genderdysforie verminderde en dat zij zich prettiger voelden, maar dat de reacties van de mensen om hen heen het moeilijk kunnen maken (par. 12.14).
Wie heeft hier eigenlijk de regie?
Volgens de Cass Review is een belangrijk verschil tussen kinderen en adolescenten dat bij jonge kinderen de houding en overtuigingen van de ouders van invloed zijn op de mogelijkheid om sociaal te transitioneren, terwijl adolescenten meer eigen regie hebben (par. 12.4; bron). Het rapport waarschuwt ook dat ouders zich soms gedwongen voelen het veronderstelde identiteitsbeeld van hun kind te bevestigen, uit angst als onsteunend of transfoob te worden weggezet (par. 12.16).
Met name problematisch wordt het wanneer scholen of hulpverleners een kind sociaal laten transitioneren zonder dat ouders dat weten of toestemming hebben gegeven. De Cass Review hoorde van veel Engelse ouders dat hun kind sociaal was getransitioneerd en in de gekozen genderidentiteit werd bevestigd zonder dat zij erbij betrokken waren, meestal nadat een tiener op school uit de kast was gekomen (par. 12.16; bron). Volgens het rapport moeten ouders actief bij de besluitvorming worden betrokken, tenzij er sterke gronden zijn om aan te nemen dat dit het kind in gevaar brengt (par. 12.36). Ouders hebben tot de achttiende verjaardag het gezag over hun kind (art. 1:245 en 1:247 BW). Hoe scholen met een verzoek om een andere naam of andere voornaamwoorden kunnen omgaan, bespreekt genderopschool.nl. Zie School en transgender kinderen.
Terugdraaien is niet vanzelfsprekend
Formeel kun je een naam, kleding en voornaamwoorden 'terugdraaien'. De Cass Review schrijft dat hulp nodig kan zijn als een kind of jongere de keuze wil terugdraaien, wat een moeilijke stap kan zijn (par. 12.36; bron). In een Amerikaanse studie onder kinderen die tussen hun derde en twaalfde jaar volledig sociaal waren getransitioneerd (Olson e.a., 2022), identificeerde 93 procent zich aan het eind van de studie, gemiddeld 5,4 jaar later, nog als transgender, en ging het merendeel door naar medische ingrepen (par. 12.25 van de Cass Review). De deelnemers waren zelf aangemeld, en de Cass Review benadrukt dat uit zulke studies geen oorzaak en gevolg is af te leiden (par. 12.34). Of sociale transitie de kans op een traject met puberteitsblokkers en hormonen vergroot, is daarom niet vastgesteld.
Wat dan wel?
Het alternatief is geen ontkenning of straf. Het is: het kind serieus nemen in zijn gevoelens, ruimte geven voor genderatypische expressie, eventuele onderliggende problematiek (autisme, trauma, eenzaamheid, intensief mediagebruik) zorgvuldig in beeld brengen, en geen onomkeerbare sociale stappen zetten zolang het kind nog volop in ontwikkeling is. Watchful waiting is een verstandig uitgangspunt. Zie ook Rol van ouders.