Transgenderwet: sterilisatie-eis vervalt

Op 1 juli 2014 trad de wet in werking die bekend is geworden als de Transgenderwet. Wie de geslachtsvermelding in de geboorteakte wil wijzigen, hoeft sindsdien geen medische behandeling meer te hebben ondergaan.

Wat er veranderde

Onder de wet van 1985 moest het lichaam zijn aangepast en moest de verzoeker blijvend onvruchtbaar zijn. Beide eisen zijn geschrapt. Ook de gang naar de rechter verviel: de wijziging wordt aangevraagd bij de ambtenaar van de burgerlijke stand.

De nieuwe voorwaarden

De aanvrager moet zestien jaar of ouder zijn en een verklaring overleggen van een daartoe aangewezen arts of psycholoog. Daarin staat dat de aanvrager de overtuiging heeft tot het andere geslacht te behoren, dat die overtuiging blijvend is en dat de aanvrager de gevolgen begrijpt.

Waarom de eisen vervielen

De regering achtte de oude eisen niet langer te rechtvaardigen. Een onomkeerbare medische ingreep als voorwaarde voor juridische erkenning was volgens de toelichting in strijd met het recht op lichamelijke integriteit. Hetzelfde uitgangspunt staat in de Yogyakarta-beginselen. In 2020 bood de regering excuses aan aan de mensen die onder de oude wet een operatie hadden ondergaan om hun registratie te kunnen wijzigen, en kwam er een financiële tegemoetkoming.

De gevolgen in de praktijk

Het aantal wijzigingen nam na de invoering sterk toe. Onder de oude wet lieten ongeveer tachtig mensen per jaar hun geslachtsregistratie aanpassen; in de jaren na 2014 waren dat er enkele honderden per jaar. Een deel daarvan bestond uit mensen die al lang in het gewenste geslacht leefden, maar de operatie niet hadden gewild of om medische redenen niet konden ondergaan. Ook jongeren van zestien en zeventien maakten gebruik van de nieuwe mogelijkheid.

Ouderschap

Omdat onvruchtbaarheid geen voorwaarde meer is, kan iemand die juridisch man is een kind baren, en kan iemand die juridisch vrouw is een kind verwekken. De wet regelt dat wie het kind baart, juridisch de moeder is. Die regel heeft tot rechtszaken geleid van transgender mannen die als vader in de geboorteakte van hun kind wilden staan. Meer hierover staat op de pagina over ouderschap na transitie.

De evaluatie en het vervolg

De wet is drie jaar na de invoering geëvalueerd. De onderzoekers adviseerden de deskundigenverklaring af te schaffen en de leeftijdsgrens te verlagen: de verklaring zou onnodig kosten en drempels opleveren, terwijl de deskundige een innerlijke overtuiging niet werkelijk kan toetsen. In 2021 diende de regering een wetsvoorstel in dat die lijn volgde. Het voorstel riep veel maatschappelijke discussie op, onder meer over de gevolgen voor voorzieningen die naar geslacht zijn gescheiden en over de positie van minderjarigen.

Betekenis

Nederland stond met deze stap niet alleen. Argentinië had in 2012 als eerste land een wet ingevoerd waarbij de eigen verklaring van de aanvrager volstaat, en Denemarken volgde in 2014 als eerste Europese land. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in 2017 dat een land sterilisatie niet als voorwaarde mag stellen. Nederland koos een tussenvorm: geen medische ingreep meer, maar wel een verklaring van een deskundige. Dat de aanvrager die verklaring zelf moet betalen en dat de deskundige de overtuiging niet werkelijk kan toetsen, is sindsdien het belangrijkste punt van kritiek van belangenorganisaties.

Met deze wet zijn de juridische erkenning en het medische traject van elkaar losgemaakt. Sindsdien gaat de discussie over de vraag of ook de deskundigenverklaring en de leeftijdsgrens moeten vervallen. De stand van zaken staat op de pagina's over de Transgenderwet en het wijzigen van de geslachtsregistratie.