Finland kiest voor terughoudendheid

In juni 2020 bracht de Finse raad voor zorgkeuzes, bekend als COHERE of Palko, een aanbeveling uit over de behandeling van minderjarigen met genderdysforie. Finland was daarmee het eerste land dat afstand nam van het Dutch Protocol als standaard.

De aanbeveling

Psychosociale ondersteuning is volgens de raad de eerste stap. Bijkomende psychische problemen moeten eerst worden behandeld. Hormonale behandeling van minderjarigen kan alleen na individuele beoordeling in een van de twee gespecialiseerde universitaire centra, in Helsinki en Tampere. Operaties bij minderjarigen maken geen deel uit van de zorg.

De onderbouwing

De raad liet het beschikbare onderzoek beoordelen en noemde de behandeling van minderjarigen een experimentele praktijk. Het bewijs dat de behandeling het psychisch welzijn verbetert, achtte de raad onvoldoende.

De aanleiding

Finse behandelaars hadden vastgesteld dat de jongeren die zich aanmeldden anders waren dan de groep waarop het Dutch Protocol was gebaseerd: vaker tieners bij wie de dysforie pas in de puberteit was begonnen, en vaak met ernstige psychische problemen.

Wat COHERE is

COHERE is de Engelse afkorting van de Finse raad voor keuzes in de gezondheidszorg, in het Fins Palko. De raad valt onder het ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid en bepaalt welke behandelingen tot de publiek betaalde zorg behoren. Een aanbeveling van de raad is daardoor meer dan een advies: zij legt vast welke zorg de openbare gezondheidszorg aanbiedt. De raad baseert zich op een beoordeling van het wetenschappelijk bewijs, de ethische aspecten en de kosten.

De rol van Riittakerttu Kaltiala

De Finse heroverweging is nauw verbonden met de kinder- en jeugdpsychiater Riittakerttu Kaltiala. Zij leidt sinds 2011 de genderpoli voor jongeren van het universitair ziekenhuis in Tampere, een van de twee Finse centra. In 2015 publiceerde zij een onderzoek naar de eerste 47 jongeren die naar haar kliniek waren verwezen. Het overgrote deel was als meisje geboren, en ongeveer driekwart was al vóór de aanmelding in behandeling geweest voor ernstige psychische problemen. Bij velen was de genderdysforie pas in de puberteit begonnen. Dat beeld week sterk af van de groep die in het Nederlandse onderzoek was beschreven.

Wat er niet veranderde

De aanbeveling is geen verbod. Jongeren bij wie de dysforie al in de kindertijd is begonnen, aanhoudt en niet samengaat met ernstige andere problemen, kunnen na beoordeling nog steeds puberteitsremmers of hormonen krijgen. Voor volwassenen gelden aparte aanbevelingen. Het verschil met de eerdere praktijk is dat medische behandeling niet langer het uitgangspunt is, maar de uitzondering.

Later Fins onderzoek

Finland beschikt over landelijke registers waarmee patiënten over lange tijd kunnen worden gevolgd. Een studie uit 2024 gebruikte die om de sterfte door zelfdoding te onderzoeken onder jongeren die tussen 1996 en 2019 naar de genderpoli's waren verwezen. Zelfdoding kwam weinig voor. Het hogere risico ten opzichte van leeftijdgenoten bleek samen te hangen met de psychiatrische problemen van deze jongeren, en niet met de genderdysforie zelf. Een ander Fins onderzoek keek naar de psychiatrische voorgeschiedenis van mensen die hun transitie terugdraaiden; zie het Finse onderzoek naar detransitie.

Betekenis

De Finse aanbeveling kreeg aanvankelijk weinig aandacht buiten het land, mede doordat zij in het Fins was opgesteld. Pas toen Zweden en Engeland vergelijkbare stappen zetten, werd duidelijk dat het om het begin van een bredere ontwikkeling ging. Finland is daarbij van belang omdat de heroverweging er van binnenuit kwam: van de behandelaars zelf, op grond van wat zij in hun eigen spreekkamer zagen.

De Finse stap werd in de jaren daarna gevolgd door Zweden, het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen; zie de Zweedse richtlijnen van 2022. Meer staat op de pagina over genderzorg in Finland en in het archief.