Tijdlijn van de genderzorg

Hoe het begrip gender ontstond

Het moderne denken over gender begint in 1955. In dat jaar gebruikte de psycholoog John Money in Baltimore voor het eerst het woord gender voor het gedrag en de rol van mannen en vrouwen, los van het lichaam. Ruim tien jaar later, in 1966, publiceerde de endocrinoloog Harry Benjamin zijn boek The Transsexual Phenomenon en opende het Johns Hopkins-ziekenhuis de eerste Amerikaanse genderkliniek aan een universiteit.

Uit dezelfde periode stamt de zaak-Reimer. Op advies van Money werd een jongen na een mislukte besnijdenis als meisje opgevoed. Money meldde een succes, maar in 1997 bleek dat de jongen de meisjesrol nooit had aanvaard. In 1979 stelde de Harry Benjamin-vereniging, het latere WPATH, de eerste Standards of Care op. In hetzelfde jaar stopte Johns Hopkins na een kritische studie met geslachtsoperaties. Een jaar later nam het Amerikaanse handboek voor psychiatrie voor het eerst diagnoses op voor transseksualiteit en voor genderidentiteitsstoornis bij kinderen: de DSM-III.

Nederland: van Amsterdam naar het Dutch Protocol

In Nederland kreeg de genderzorg rond 1975 een vaste plek met het genderteam van de Vrije Universiteit in Amsterdam, dat uitgroeide tot een van de grootste en invloedrijkste gendercentra ter wereld. Sinds 1 augustus 1985 kan de rechter de geslachtsvermelding in de geboorteakte wijzigen, destijds op voorwaarde van lichamelijke aanpassing en blijvende onvruchtbaarheid.

De medische behandeling van jongeren is in Nederland begonnen. In 1987 opende in Utrecht de eerste Europese polikliniek voor kinderen en jongeren met genderproblemen. In 1998 beschreven Cohen-Kettenis en Van Goozen de eerste jongere bij wie de puberteit met medicijnen was geremd. In 2006 volgde de publicatie van het volledige behandelmodel: puberteitsremmers vanaf twaalf jaar, hormonen vanaf zestien en operaties vanaf achttien. Dat model werd bekend als het Dutch Protocol.

De Amsterdamse groep onderbouwde het model met twee studies. De eerste uitkomststudie uit 2011 beschreef zeventig jongeren tijdens de behandeling met puberteitsremmers: depressieve klachten namen af, de genderdysforie zelf veranderde niet. De vervolgstudie uit 2014 beschreef 55 jongvolwassenen na remmers, hormonen en operatie en werd het meest aangehaalde bewijs voor het protocol.

Het model gaat de wereld over

In 2009 nam de Endocrine Society, de internationale vereniging van endocrinologen, puberteitsremming op in haar eerste richtlijn. Daarmee werd het Dutch Protocol wereldwijde praktijk. In 2013 verving de DSM-5 de diagnose gender identity disorder door gender dysphoria. In Nederland verviel op 1 juli 2014 met de Transgenderwet de eis van een operatie of onvruchtbaarheid voor het wijzigen van de geslachtsregistratie; een deskundigenverklaring volstaat sindsdien, vanaf zestien jaar. In 2019 kreeg Nederland met de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch een eigen landelijke standaard, die het Dutch Protocol volgt.

De kentering vanaf 2018

Vanaf 2018 kwam het model onder druk te staan. Lisa Littman beschreef in dat jaar in PLOS ONE een patroon van plotseling ontstane genderdysforie bij adolescenten, een publicatie waarover een zware methodologische discussie volgde. In 2020 maakte Finland psychosociale hulp de eerste stap, en oordeelde de Britse rechter in Bell v Tavistock dat jongeren onder de zestien waarschijnlijk niet kunnen instemmen met puberteitsremmers. Die uitspraak werd in 2021 in hoger beroep vernietigd.

Daarna volgden de beoordelingen elkaar snel op. Het Britse instituut NICE noemde het bewijs voor remmers en hormonen bij minderjarigen in 2021 van zeer lage zekerheid. In 2022 oordeelde de Zweedse gezondheidsautoriteit dat de risico's zwaarder wegen dan de voordelen, kondigde NHS England de sluiting van de Tavistock-genderkliniek aan en verscheen versie 8 van de WPATH-richtlijn, waaruit de minimumleeftijden kort na publicatie werden geschrapt. In 2023 adviseerde de Noorse onderzoeksraad Ukom de nationale richtlijn te herzien.

In 2024 verscheen de Cass Review, het eindrapport van vier jaar onderzoek onder leiding van Hilary Cass. Later dat jaar maakte de Britse regering het verbod op puberteitsremmers voor minderjarigen met genderdysforie permanent. In 2025 publiceerde het Amerikaanse ministerie van Volksgezondheid een eigen, kritische beoordeling en oordeelde het Amerikaanse Hooggerechtshof dat staten deze behandeling voor minderjarigen mogen verbieden.

Waar Nederland nu staat

Nederland houdt tot nu toe vast aan de bestaande zorg. In 2024 vroeg de Tweede Kamer om onderzoek naar de uitkomsten van de Nederlandse behandeling van jongeren, waarna het ministerie de Gezondheidsraad om advies vroeg. In 2026 adviseerde de Gezondheidsraad de minister dat de Nederlandse zorg voor jongeren zorgvuldig is ingericht. De achtergrond leest u bij Nederlandse ontwikkelingen.

Hoe u de tijdlijn leest

De tijdlijn zet de momenten op een rij die dit verloop bepalen, van oud naar nieuw. Bij elk moment staat een eigen pagina met uitleg en de bronnen waarop de tekst is gebaseerd. Wat andere landen hebben besloten, staat per land bij beleid per land en bij de internationale ontwikkelingen. De rapporten en studies zelf vindt u in het archief, en de inhoudelijke discussie bij wetenschap en debat.