Zweden beperkt hormonale behandeling van minderjarigen

In februari 2022 publiceerde de Zweedse gezondheidsautoriteit Socialstyrelsen nieuwe richtlijnen voor de zorg aan minderjarigen met genderdysforie. Puberteitsremmers en geslachtshormonen zijn sindsdien alleen nog in uitzonderlijke gevallen of binnen onderzoek aangewezen.

Het oordeel

Volgens Socialstyrelsen wegen de risico's van puberteitsremmers en hormonen voor de groep als geheel zwaarder dan de mogelijke voordelen. De autoriteit wees op de onzekerheid over de effecten op lange termijn en op de sterk veranderde groep die zich aanmeldt.

Het SBU-rapport

De richtlijnen steunen op een literatuuronderzoek van het Zweedse instituut SBU. Dat concludeerde dat het wetenschappelijk bewijs voor de hormonale behandeling van minderjarigen onvoldoende is. Zie het SBU-rapport in het archief.

Karolinska ging voor

Het Karolinska-universiteitsziekenhuis in Stockholm had in 2021 al besloten remmers en hormonen bij minderjarigen niet meer buiten onderzoeksverband voor te schrijven.

De aanleiding

De Zweedse heroverweging begon met een politiek debat. In 2018 lag er een voorstel om de leeftijd voor geslachtsoperaties te verlagen naar vijftien jaar, zonder toestemming van de ouders. Dat riep verzet op van artsen en ouders, waarna de regering opdracht gaf het wetenschappelijk bewijs te laten beoordelen. In 2019 zond de Zweedse publieke omroep de eerste aflevering uit van een reeks documentaires over de genderzorg voor jongeren. Daarin kwamen jongvolwassenen aan het woord die spijt hadden van hun behandeling, en later ook een jongere die na jarenlang gebruik van puberteitsremmers ernstige schade aan het skelet had opgelopen. Zweedse ouders van jongeren met genderdysforie zijn verenigd in Genid.

De cijfers

Socialstyrelsen stelde in 2020 vast dat het aantal diagnoses genderdysforie onder meisjes van dertien tot zeventien jaar tussen 2008 en 2018 ongeveer vijftien keer zo groot was geworden. Een groot deel van deze jongeren had ook andere diagnoses, zoals autisme, ADHD, depressie of angststoornissen. De autoriteit kon niet verklaren waar de stijging vandaan kwam.

Wat nog wel kan

Behandeling is niet verboden. Volgens de richtlijnen kan zij worden overwogen bij jongeren die voldoen aan de voorwaarden van het oorspronkelijke Nederlandse protocol: de dysforie is in de kindertijd begonnen, is lang aanwezig en gaat samen met duidelijk lijden. Het streven is dat behandeling voortaan plaatsvindt binnen wetenschappelijk onderzoek, zodat de uitkomsten worden vastgelegd.

Juridisch en medisch uit elkaar

De medische terughoudendheid staat los van de juridische erkenning. In 2024 nam het Zweedse parlement een wet aan die de leeftijd voor het wijzigen van de geslachtsregistratie verlaagt van achttien naar zestien jaar en de procedure vereenvoudigt. Zweden laat daarmee zien dat een land tegelijk de medische behandeling van minderjarigen kan beperken en de juridische wijziging kan verruimen.

Betekenis

Zweden heeft een lange geschiedenis op dit terrein: het was in 1972 het eerste land ter wereld met een wet die juridische geslachtswijziging mogelijk maakte. Het land beschikt bovendien over bevolkingsregisters waarmee patiënten tientallen jaren kunnen worden gevolgd. Een veel aangehaalde Zweedse registerstudie uit 2011 liet zien dat mensen na een geslachtsaanpassende operatie op lange termijn een duidelijk hogere sterfte en meer psychiatrische opnames hadden dan de rest van de bevolking. De onderzoekers benadrukten dat daaruit niet volgt dat de operatie de oorzaak is, maar wel dat de zorg na de behandeling niet mag ophouden. Tegen die achtergrond woog de onzekerheid over de behandeling van minderjarigen in Zweden zwaar.

Zweden had het Dutch Protocol vroeg overgenomen en staat bekend om zijn progressieve beleid. Dat juist dit land terugkwam op de behandeling, kreeg internationaal veel aandacht. Een jaar later volgde Noorwegen; zie het Noorse Ukom-rapport. Meer staat op de pagina over genderzorg in Zweden.